Empowerment osób z niepełnosprawnościami w perspektywie zmian społeczno-technologicznych jako nowo wyłaniający się obszar badawczy

Mateusz Smieszek

doi:10.18290/rped25173.7

Data publikacji : 2025-09-26

Tom 17 Nr 3 (2025)

Empowerment osób z niepełnosprawnościami w perspektywie zmian społeczno-technologicznych jako nowo wyłaniający się obszar badawczy

Mateusz Smieszek

https://orcid.org/0000-0001-6058-4018

DOI: https://doi.org/10.18290/rped25173.7

Abstrakt

Celem artykułu jest przedstawienie badań nad pojęciem empowermentu osób z niepełnosprawnościami w perspektywie zmian społeczno-technologicznych. Zrozumienie idei empowermentu w kontekście jakości życia osób z niepełnosprawnościami może umożliwić badaczom pełniejsze spojrzenie na szerokie spektrum koniecznych działań badawczych, jak również edukacyjnych, społecznych czy organizacyjnych aktywności w celu wzmacniania społecznej pozycji osób z niepełnosprawnościami. W tekście przedstawiono kluczowe elementy definicyjne oraz wskazania dotyczące kierunków działań naukowo-badawczych w obszarach teoretycznych podstaw empowermentu osób z niepełnosprawnościami, zjawisk społecznych ograniczających to zjawisko oraz społecznych uwarunkowań wspierających empowerment osób z niepełnosprawnościami.

Słowa kluczowe:

empowerment, niepełnosprawność, inkluzja społeczna, jakość życia, społeczne uczenie się

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Balcazar, F., i Suarez-Balcazar, Y. (2017). Promoting empowerment among individuals with disabilities. W: M. A. Bond, I. Serrano-Garcıa, C. Keys i M. Shinn (red.), APA Handbook of community psychology volume 2: Methods of community psychology in research and applications (s. 571–586). Washington: American Psychological Association Press.

Barnes, C. (2020). State of empowerment. Low-income families and the new welfare state. Michigan: University of Michigan Press.

Bednarek J., i Lubina E. (2008). Kształcenie na odległość. Podstawy dydaktyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bełza, M. (2016). Ableism a zjawisko infrahumanizacji „obcych”. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 19(2), 77–87.

Bełza, M. (2021). Wizerunek osoby z niepełnosprawnością w kulturze filmowej. Konteksty Pedagogiczne, 1(16), 197–217.

Bidleman, C. X. (2021.10.21). Technology can’t solve the problems ableism creates. The Stanford Daily. https://stanforddaily.com/2021/10/26/technology-cant-solve-the-problems-ableism-creates/?fbclid=IwAR06sDFoyrU5ZvRRrRvZXi3jD9b9ElblXKwgB_61scX7cxVi1yguGD6L4as [dostęp: 5.04.2024].

Byra, S., i Parchomiuk, M. (2018). Resilience a potraumatyczny wzrost u matek dzieci z niepełnosprawnością Człowiek – Niepełnosprawność – Społeczeństwo, 42(4), 31–51. https://doi.org/10.5604/01.3001.0013.0282

Cameron, D. L. (2018). Barriers to parental empowerment in the context of multidisciplinary collaboration on behalf of preschool children with disabilities. Scandinavian Journal of Disability Research, 20(1), 277–285. https://doi.org/10.16993/sjdr.65

Campinha-Bacote, J. (2002). Cultural competence in psychiatric nursing: Have you “asked” the right questions?. Journal of the American Psychiatric Nurses Association, 8(6), 183–187. https://doi.org/10.1067/mpn.2002.130216

Christensen, K., Guldvik, I., i Larsson, M. (2014). Active social citizenship: the case of disabled peoples’ rights to personal assistance. Scandinavian Journal of Disability Research, 16(S1), 19–33. https://doi.org/10.1080/15017419.2013.820665

Chrzanowska, I. (2015). Pedagogika specjalna. Od tradycji do współczesności. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Clarkson, P. J., i Coleman, R. (2015). History of inclusive design in the UK. Applied Ergonomics, 46, 235–247. https://doi.org/10.1016/j.apergo.2013.03.002

Ćwirynkało, K., i Żyta, A. (2019). Self-advocates with intellectual disabilities talk about love and relationships: a focus-group research report. International Journal of Special Education, 34(1), 109–122.

Deptuła, M., i Misiuk, A. (2016). Diagnozowanie kompetencji społecznych dzieci w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Doroba, M. (2010). Normalizacja, integracja i inkluzja społeczna w życiu osób niepełnosprawnych. Możliwości i ograniczenia. Szkoła Specjalna, 71(1), 5–19.

Emmener, W. G. (1991). An empowerment philosophy for rehabilitation in the 20th century. Journal of Rehabilitation, 57(4), 7–12.

Fraser, N. (1990). Rethinking the public sphere: A contribution to the critique of actually existing democracy. Social text, (25/26), 56–80. https://doi.org/10.2307/466240

Gąciarz, B. (2014). Integracja społeczna osób niepełnosprawnych jako wyzwanie dla nauki i praktyki społecznej. Studia Socjologiczne, (2), 7–14.

Gąciarz, B. (2017). Między deklaracjami równego traktowania a realiami wykluczenia. Polityka wobec niepełnosprawności jako przejaw dysfunkcji sfery publicznej. Studia Socjologiczne, (4), 95–118.

Gąciarz, B., Kubicki, P., i Rudnicki, S. (2014). System instytucjonalnego wsparcia osób niepełnosprawnych w Polsce: diagnoza dysfunkcji. W: B. Gąciarz i S. Rudnicki (red.), Polscy niepełnosprawni: od kompleksowej diagnozy do nowego modelu polityki społecznej (s. 105–126). Kraków: Wydawnictwo AGH.

Giermanowska, E., i Racław M. (2014). Pomiędzy polityką życia, emancypacją i jej pozorowaniem. Pytania o nowy model polityki społecznej wobec zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Studia Socjologiczne, (2), 107–128.

Goggin, G. (2016). Disability and mobilities: Evening up social futures. Mobilities, 11(4), 533–541. https://doi.org/10.1080/17450101.2016.1211821

Goodley, D. (2011). Disability studies: An interdisciplinary introduction. Los Angeles: SAGE.

Góralska, R., i Leek, J. (2017). Empowerment in the lifelong learning perspective. Example from the “ICT Guides” Project. Rocznik Andragogiczny, 24, 269–283. https://doi.org/10.12775/RA.2017.019

Górnicka, B. (2018). Samodzielność i kompetencje jako uwarunkowania niezależności życiowej osób z niepełnosprawnością–wybrane obszary szans i zagrożeń. Studia Pedagogiczne. Problemy społeczne, edukacyjne i artystyczne, 32, 46–63.

Gresham, F. M. (1981). Social skills training with handicapped children: A review. Review of Educational Research, 51(1), 139–176. https://doi.org/10.3102/00346543051001139

Jurga, L. (2017). Konieczność zmian modelu działań instytucji publicznych w odniesieniu do osób niepełnosprawnych. Kontekst demograficzny, ekonomiczny i społeczny. W: J. Niedbalski, D. Żuchowska-Skiba i M. Racław (red.), Oblicza niepełnosprawności w teorii i praktyce (s. 105–119). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Juszczyk-Rygałło, J. (2018). Nowe media jako element kształtowania kapitału społecznego ich użytkowników. Media i społeczeństwo, (8), 51–60.

Kalyanpur, M. (1998). The challenge of cultural blindness: Implications for family-focused service delivery. Journal of Child and Family Studies, 7, 317–332.

Korzeniowska, R. (2018). Inkluzja społeczna dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną na przykładzie wsparcia społecznego. Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania, 28(3), 97–118.

Kozinets, R. (2012). Netnografia: badania etnograficzne online. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Lajzerowicz, M. (2016). Włączanie i integracja a stygmatyzacja osób z niepełnosprawnością w polskiej edukacji. Forum Oświatowe, 28(1), 133–157.

Lausch-Żuk, J. (2004). Terapia czy wychowanie?. W: J. Kruk-Lasocka i M. Sekułowicz (red.), Wczesna diagnoza i terapia dzieci z utrudnieniami w rozwoju. Interdyscyplinarne problemy (s. 419–425). Wrocław: Dolnośląska Szkoła Wyższa Edukacji Towarzystwa Wiedzy Powszechnej.

Leszniewski, T. (2017). Tożsamość jednostki w obliczu wyzwań wielokulturowego społeczeństwa. Człowiek i Społeczeństwo, 44, 65–79. https://doi.org/10.14746/cis.2017.44.5

Lister, R. (1997). Citizenship: Towards a feminist synthesis. Feminist Review, 57(1), 28–48. https://doi.org/10.1080/014177897339641

Martowska, K. (2012). Psychologiczne uwarunkowania kompetencji społecznych. Warszawa: Wydawnictwo Liberi Libri.

Masłyk, T. (2019). Po pierwsze człowiek: kapitał społeczny osób niepełnosprawnych w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar

McLaughlin, K. (2016). Empowerment: A critique. Abingdon: Routledge.

Mills, C. W. (2008). Wyobraźnia socjologiczna (M. Bucholc, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Mossberger, K., Tolbert, C. J., i McNeal, R. S. (2007). Digital citizenship: The internet, society, and participation. Cambridge: MIT Press.

Nachshen, J. S., i Minnes, P. (2005). Empowerment in parents of school‐aged children with and without developmental disabilities. Journal of Intellectual Disability Research, 49(12), 889–904. https://doi.org/10.1111/j.1365-2788.2005.00721.x

Oliver, M. (1990). The politics of disablement – New social movements. W: The politics of disablement (s. 112–131). London: Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-1-349-20895-1_8

Oliver, M. (2009). Understanding disability: From theory to practice. Wyd. 2. Houndmills: Palgrave Macmillan.

Ogonowska, A. (2012). Kultura, komunikacja i kompetencja wizualna w kontekście wybranych zagadnień współczesnej humanistyki. W: E. Kulczycki i M. Wendland (red.), Komunikologia. Teoria i praktyka komunikacji (s. 53–67). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii UAM.

Organizacja Narodów Zjednoczonych (1989). Konwencja o prawach dziecka. Dz.U. 1991, nr 120, poz. 526.

Organizacja Narodów Zjednoczonych (2006). Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. Dz.U. 2012, poz. 1169.

Ossowski, R. (1979). Zachowanie się inwalidów wzrokowych w sytuacjach trudnych. Warszawa: PWN.

Papadopoulos, I. (red.). (2006). Transcultural health and social care: Development of culturally competent practitioners. Amsterdam: Elsevier.

Parchomiuk, M. (2012). Self-adwokatura – istota i znaczenie w społecznym i indywidualnym wymiarze niepełnosprawności intelektualnej. W: M. Parchomiuk i B. Szabała (red.), Dystans społeczny wobec osób z niepełnosprawnością jako problem pedagogiki specjalnej. T. 1: Przyczyny – Konsekwencje – Przeciwdziałanie (s. 221–240). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Penney, J. (2015). Social media and symbolic action: Exploring participation in the Facebook red equal sign profile picture campaign. Journal of Computer-Mediated Communication, 20(1), 52–66. https://doi.org/10.1111/jcc4.12092

Poehner, M., i Lantolf, J. (2010). Vygotsky’s teaching-assessment dialectic and L2 education: The case for dynamic assessment. Mind, Culture, and Activity, 17(4), 312–330. https://doi.org/10.1080/10749030903338509

Pogonowska, B. (2004). Kapitał społeczny – próba rekonstrukcji kategorii. W: H. Januszek (red.), Kapitał społeczny – aspekty teoretyczne i praktyczne (s. 25–41). Poznań: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu.

Pullin, G. (2009). Design meets disability. Cambridge: MIT Press.

Pulrang, A. (2021.09.23). 3 ways disability culture has been changing. Forbes. https://www.forbes.com/sites/andrewpulrang/2021/09/23/3-ways-disability-culture-has-been-changing/?sh=3a3c1a4c5955

Putnam, R. (2001.04.01). The prosperous community: Social capital and public life. The American Prospect. https://prospect.org/infrastructure/prosperous-community-social-capital-public-life

Rósa, B. (2019). At the intersection of development, disability and postcolonial theory. Are people with a disability marginalised among the marginalised?. Rocznik Andragogiczny, 26, 95–108. https://doi.org/10.12775/RA.2019.005

Runswick-Cole, K., i Goodley, D. (2013). Resilience: A disability studies and community psychology approach. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 67–78. https://doi.org/10.1111/spc3.12012

Sá-Fernandes, L., Jorge-Monteiro, M. F., i Ornelas, J. (2018). Empowerment promotion through competitive employment for people with psychiatric disabilities. Journal of Vocational Rehabilitation, 49(2), 259–263. https://doi.org/10.3233/jvr-180971

Salazar, O. (2018). Humanized care: A challenge for nursing. International Archives of Nursing and Health Care, 4(2). https://doi.org/10.23937/2469-5823/1510092

Santoso, A. D. (2019). Social media campaigns on disability awareness: A content analysis of official government Twitter accounts. Life Span and Disability, 22(1), 95–112.

Schalock, R. L. (1990). Quality of life: Perspectives and issues. Washington: American Association on Mental Retardation.

Seale, J., i Chadwick, D. (2017). How does risk mediate the ability of adolescents and adults with intellectual and developmental disabilities to live a normal life by using the Internet?. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 11(1). https://doi.org/10.5817/CP2017-1-2

Shakespeare, T. (2004). Social models of disability and other life strategies. Scandinavian Journal of Disability Research, 6(1), 8–21. https://doi.org/10.1080/15017410409512636

Shakespeare, T. (2013). Disability rights and wrongs revisited. Wyd. 2. Abingdon: Routledge.

Shew, A. (2020). Ableism, technoableism, and future AI. IEEE Technology and Society Magazine, 39(1), 40–85. https://doi.org/10.1109/MTS.2020.2967492

Shils, E. (2010). Co to jest społeczeństwo obywatelskie?. W: K. Michalski (red.), Rozmowy w Castel Gandolfo (T. 1, s. 513–542). Kraków: Wydawnictwo Znak.

Sobczak, M. (2016). Wykluczenie społeczne i inkluzja społeczna z wykorzystaniem podmiotów ekonomii społecznej w Polsce na przykładzie województwa łódzkiego. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Solomon, B. B. (1976). Black empowerment: Social work in oppressed communities. New York: Columbia University Press.

Sprague, J., i Hayes, J. (2000). Self-determination and empowerment: A feminist standpoint analysis of talk about disability. American Journal of Community Psychology, 28(5), 671–695. https://doi.org/10.1023/a:1005197704441

Stojkow, M., i Żuchowska, D. (2014). W kierunku nowej tożsamości – osoby niepełnosprawne w drodze ku emancypacji. Studia Socjologiczne, (2), 153–174.

Stojkow, M., i Żuchowska, D. (2018). Family networks of people with disabilities and their role in promoting the empowerment of people with disabilities. Studia Humanistyczne AGH, 17(4), 51–68.

Szatur-Jaworska, B. (2005). Uwagi o ekskluzji i inkluzji na przykładzie polityki społecznej wobec osób starszych. W: J. Grotowska-Leder i K. Faliszek (red.), Ekskluzja i inkluzja społeczna. Diagnoza – uwarunkowania – kierunki działań (s. 63–72). Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne Akapit.

Tsai, W., i Ghoshal, S. (1998). Social capital and value creation: The role of intrafirm networks. Academy of Management Journal, 41(4), 464–476. https://doi.org/10.5465/257085

Trevisan, F. (2020). “Do you want to be a well-informed citizen, or do you want to be sane?” social media, disability, mental health, and political marginality. Social Media + Society, 6(1). https://doi.org/10.1177/2056305120913909

Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Dz.U. 2019, poz. 1696.

Watermeyer, B. (2017). „I don’t have time for an emotional life”: Marginalization, dependency and melancholic suspension in disability. Culture, Medicine, and Psychiatry, 41(1), 142–160. https://doi.org/10.1007/s11013-016-9503-x

Watson, J. (2005). Caring science as sacred science. Philadelphia: F.A. Davis Company.

Wolińska, J. (2015). Percepcja społeczna, stereotyp niepełnosprawności – perspektywa aktora i obserwatora. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J Paedagogia-Psychologia, 28(1), 45–66. http://dx.doi.org/10.17951/j.2015.28.1.45

Zdrodowska, M. (2016). Między aktywizmem a akademią. Studia nad niepełnosprawnością. Teksty Drugie, (5), 384–403.

Zimmerman, M. A. (2000). Empowerment theory: Psychological, organizational, and community levels of analysis. W: C Rappaport i E. Seidman (red.), Handbook of community psychology (s. 43–63). New York: Springer.

Zhang, J., i Centola, D. (2019). Social networks and health: New developments in diffusion, online and offline. Annual Review of Sociology, 45, 91–109. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-073117-041421

Żółkowska, T. (2013). Społeczna (de)waloryzacja roli osoby niepełnosprawnej. W: Z. Gajdzica (red.), Człowiek z niepełnosprawnością w rezerwacie przestrzeni publicznej (s. 40–64). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.