Herbartowska koncepcja „obróbki pojęć” jako inspiracja dla tworzenia (meta)języka pedagogiki

Dariusz Stępkowski

doi:10.18290/rped26181.6

Data publikacji : 2026-03-30

Tom 18 Nr 1 (2026)

Herbartowska koncepcja „obróbki pojęć” jako inspiracja dla tworzenia (meta)języka pedagogiki

Dariusz Stępkowski

https://orcid.org/0000-0002-6855-1517

DOI: https://doi.org/10.18290/rped26181.6

Abstrakt

W artykule został podjęty problem tworzenia współczesnego (meta)języka pedagogiki w kontekście historycznej koncepcji Herbarta, oznaczanej mianem ‘obróbka pojęć’ (Bearbeitung der Begriffe). Koncepcja ta stanowi analityczno-syntetyczną procedurę, w której przez identyfikację i rozwiązywanie sprzeczności w pojęciach potocznych formuje się spójny i precyzyjny (meta)język naukowy. Dla zilustrowania koncepcji zostało omówione Herbartowskie pojęcie rządzenia dziećmi (Regierung der Kinder). Obróbka pojęć pozwala przezwyciężyć negatywne konotacje towarzyszące wyrażeniu ‘rządzenie dziećmi’ i zrozumieć jego głęboki sens pedagogiczny. Autor wskazuje również na cztery trudności stojące na drodze implementacji obróbki pojęć do współczesnego polskiego dyskursu pedagogicznego.

Słowa kluczowe:

(meta)język, pedagogika, obróbka pojęć

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Benner, D. (2015). Pedagogika ogólna. Wprowadzenie do myślenia i działania pedagogicznego w ujęciu systematycznym i historyczno-problemowym. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Benner, D. (2026). Herbart jako twórca koncepcji równości w zakresie ogólnego i społecznego kształcenia podstawowego. Rozważania z okazji 250. rocznicy urodzin. Roczniki Pedagogiczne, 18(1), 69–89.

Bieszczad, B. (2013). Pedagogika i język. Perspektywa ponowoczesna. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Cassirer, E. (1920). Das Erkenntnisproblem in der Philosophie und Wissenschaft der neueren Zeit, t. 3. Verlag Bruno Cassirer.

Dziaczkowska, L. (2024). (Nie)obecność ideałów i celów wychowania (nie tylko) w języku pedagogiki. Paedagogia Christiana, 1(53), 29–58. DOI: https://doi.org/10.12775/PCh.2024.002

Ecler-Nocoń, B., Jaskulska, M. (2025). Świadomość wychowawcza współczesnego nauczyciela – tryptyk pedagogiczny. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Gara, J. (2018). Fenomenologia jako metoda myślenia – u podstaw warsztatu badań ejdetycznych. Pedagogika Szkoły Wyższej, 1, 9–22. DOI: https://doi.org/10.18276/psw.2017.1-01

Gara, J. (2020). Problematyczność recepcji metody fenomenologicznej i jej stosowalności w badaniach pedagogicznych. W: J. Madalińska-Michalak i A. Wiłkomirska (red.), Pedagogika i edukacja wobec kryzysu zaufania, wspólnotowości i autonomii (s. 457–473). Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Gara, J. (2021). Istnienie i wychowanie. Egzystencjalne inspiracje myślenia i działania pedagogicznego. Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej.

Gara, J., Stępkowski, D. (2024). Forma myślenia i działania pedagogicznego a doświadczenie paradoksalności (samo)kształcenia. Studia z Teorii Wychowania, 1(46), 9–29. DOI: http:/dx.doi.org/10.5604/01.3001.0054.4420

Herbart, J. F. (1887). Über philosophisches Studium. W: K. Kehrbach (oprac.), Johann F. Herbarts Sämtliche Werke, t. 2 (s. 227–296). Beyer und Söhne.

Herbart, J. F. (1892). Allgemeine Metaphysik nebst Anfängen der philosophischen Naturlehre. Erster historisch-kritischer Teil. W: K. Kehrbach (oprac.), Johann F. Herbarts Sämtliche Werke, t. 7. Beyer und Söhne.

Herbart, J. F. (2007). Pedagogika ogólna wywiedziona z celu wychowania (tłum. T. Stera). Wydawnictwo Akademickie „Żak”.

Jeziorański, M. (2022). Relacja wychowawcza. Rozumienie, modele, propozycja. Wydawnictwo KUL.

Judycki, S. (1981). Niektóre problemy Husserlowskiej teorii konstytucji przestrzeni. Roczniki Filozoficzne, 29(2), 5–28.

Korniszewski, F. (1964). Terminologia w pedagogice, jej stan oraz pilne potrzeby. W: tenże (red.), Pedagogika na usługach szkoły (wybrane zagadnienia) (s. 40–80). PZWS.

Kosiorek, M. (2007). Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Kostkiewicz, J. (2017). Niespożytkowany dorobek polskiego dyskursu o statusie metodologicznym pedagogiki jako humanistyczno-społecznej nauki stosowanej. W: D. Kubinowski, M. Chutorański (red.), Pedagogika jako humanistyczno-społeczna nauka stosowana: konsekwencje metodologiczne (s. 29–47). Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Kunowski, S. (1993). Podstawy współczesnej pedagogiki. Wydawnictwo Salezjańskie.

Kwieciński, Z., Śliwerski, B. (2019). Wstęp. W: Z. Kwieciński i B. Śliwerski (red.), Pedagogika. Podręcznik akademicki (s. 7–11). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Leś, T. (2019). Współzależność i asymetria w relacjach pedagogiki z filozofią. Kwartalnik Pedagogiczny, 64(3), 9–30. Dostęp: https://pdfs.semanticscholar.org/3ffe/77b9fcaae34862b6740cef5ea95555808d7c.pdf

Magier, P. (2024). Metatheoretical Foundations of Educational Theory. Selected Aspects. Studia z Teorii Wychowania, 15(3), 27–44. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.7885.

Męczkowska, A. (2008). Podmiot i pedagogika. Od oświeceniowej utopii ku pokrytycznej dekonstrukcji. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP.

Mizerek, H. (2024). A kiedy (u)kradną nam słowa… Kultura i Edukacja, 1(143), 11–25. DOI: https://doi.org/10.15804/kie.2024.01.01

Nawroczyński, B. (1967). Wstęp. W: J. F. Herbart, Pisma pedagogiczne (s. XI–LXXIV). Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.

Rubacha, K. (2006). Edukacja jako przedmiot pedagogiki i jej subdyscyplin. W: Z. Kwieciński, B. Śliwerski (red.), Pedagogika. Podręcznik akademicki, t. 1 (s. 21–33). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Rucker, Th. (2025). Bildung. Eine erziehungswissenschaftliche Perspektive. W: T. Rucker, R. De Maddalena, L. Scholl (red.), Gelingende Bildung. Interdisziplinäre Studien zu einem gesellschaftlichen Dauerproblem (s. 179–197). De Gruyter.

Schollenberger, P. (2012). Rdzenny element sztuki: akt dystansowania się obserwatora. W: I. Lorenc, M. Salwa, P. Schollenberger (red.). Fenomen i przedstawienie: francuska estetyka fenomenologiczna. Założenia, zastosowania, konteksty (s. 25–40). Instytut Filozofii i Socjologii PAN.

Sinclair, J. (2004). Trust the Text. Language, Corpus and Discourse. Routledge.

Stępkowski, D. (2010). Ukształcalność jako zasada działania edukacyjnego. W sprawie zapomnianej kategorii Herbarta i jej współczesnej reinterpretacji. W: M. Kowalski, A. Pawlak, A. Jamuła-Jurczak (red.), Przestrzeń edukacyjna – dylematy, doświadczenia i oczekiwania społeczne (s. 37–58). Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Stępkowski, D. (2014). Die „einheimischen Begriffe” und die „Methode der Beziehungen”. Transzendental-phänomenologische Voraussetzungen Herbarts philosophischen und pädagogischen Denkens. W: R. Coriand, A. Schotte (red.), Einheimische Begriffe und Disziplinentwicklung (s. 187–200). IKS Garamond Verlag.

Stępkowski, D. (2020). Herbart o sztuce studiowania. Przegląd Historyczno-Oświatowy, 1–2 (247–248), 61–77. DOI: https://doi.org/10.17460/ PHO_2020.1_2.04

Śliwerski, B. (2024). Meta-theory vs. meta-theories of education. Studia z Teorii Wychowania, 15(3), 7–25. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.7883

Tchorzewski, A. (1995). Pedagogika ogólna czy metapedagogika? W: T. Hejnicka-Bezwińska (red.), Pedagogika ogólna. Tradycja – teraźniejszość – nowe wyzwania (s. 151–158). Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.

Tchorzewski, A. M. (2019). Pedagogika ogólna. Wielopostaciowość – rudymenta – meandry – dylematy. Wydawnictwo DPiS-A.

Trzópek, J. (2013). Na tropach podmiotu. Między filozoficznymi a empirycznymi ujęciami podmiotu. Wydawnictwo WAM.

Wesołowska, A. (1987). Fenomenologia jako możliwość filozofii dramatu Józefa Tischnera. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Wielki słownik języka polskiego PAN. Dostęp: https://wsjp.pl/

Wróbel, A. (2018). Język współczesnej pedagogiki w perspektywie komparatystyki myśli pedagogicznej. Wybrane przykłady zmian leksykalnych. Forum Pedagogiczne, 8(1), 93–103. DOI: https://doi.org/10.21697/fp.2018.1.07