Idea człowieka duchowego Jana Patočki jako inspiracja dla teorii i praktyki wychowania

Anna Murawska

doi:10.18290/rped26182.1

Data publikacji : 2026-06-19

Tom 18 Nr 2 (2026)

Idea człowieka duchowego Jana Patočki jako inspiracja dla teorii i praktyki wychowania

Anna Murawska

https://orcid.org/0000-0003-0949-9541

DOI: https://doi.org/10.18290/rped26182.1

Abstrakt

Celem artykułu jest rekonstrukcja idei „człowieka duchowego” czeskiego filozofa Jana Patočki (1907–1977) oraz wskazanie płynących z niej inspiracji dla teorii i praktyki wychowania. Autorka, nawiązując do problematyki XII Ogólnopolskiego Zjazdu Pedagogicznego, którą było człowieczeństwo jako problem pedagogiki i zadanie wychowania, wyjaśnia przyjęty w tekście sposób rozumienia człowieczeństwa wywodząc go z myśli fenomenologicznej, głównie Romana Ingardena. Dokonuje charakterystyki sytuacji człowieka w świecie, odwołując się do zaskakująco aktualnych diagnoz Patočki. Następnie rekonstruuje myślenie Patočki o człowieku duchowym, zwracając uwagę na troskę o duszę jako samokontrolującą, samojednoczącą praktykę myślowo-życiową oraz na wspólnotowe zaangażowania człowieka duchowego. Na zakończenie odnosi ideę Patočki do wychowania, traktując ją jako zaplecze teoretyczne inspirujące do kreowania własnego działania pedagogicznego. Jako metodę zastosowała jakościową analizę treści literatury przedmiotowej.

Słowa kluczowe:

człowieczeństwo, człowiek duchowy, troska o duszę, Jan Patočka

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bęben, D. (2016). Człowiek w horyzoncie dziejów i autentyczności bycia. Studia z filozofii Jana Patočki. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Drwięga, M. (2012). Troska o siebie a rozwój człowieka. Psychologia Rozwojowa, 17(1), 39–47. https://doi.org/10.4467/20843879PR.12.003.0378

Gara, J. (2021). Istnienie i wychowanie. Egzystencjalne inspiracje myślenia i działania pedagogicznego. Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.

Halík, T. (1995). Víra a kultura. Zvon.

Husserl, E. (1993). Kryzys europejskiego człowieczeństwa a filozofia (J. Sidorek, tłum.). Fundacja Aletheia.

Husserl, E. (1987). Kryzys nauk europejskich i fenomenologia transcendentalna: wprowadzenie do filozofii fenomenologicznej (S. Walczewska, tłum.). Papieska Akademia Teologiczna.

Ingarden, R. (1972). Książeczka o człowieku. Wydawnictwo Literackie.

Jaspers, K. (1978). Sytuacje graniczne. W: R. Rudziński, Jaspers (s. 186–242). Wiedza Powszechna.

Jaspers, K. (1998). Uwagi o wychowaniu (G. Sowiński, tłum.). W: S. Wołoszyn (red.), Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej, t. 3, ks. 2: Myśl pedagogiczna w XX stuleciu (s. 158–166). Dom Wydawniczy „Strzelec”.

Jaspers, K. (2000). Wprowadzenie do filozofii. Dwanaście odczytów radiowych (A. Wołkowicz, tłum.). Wydawnictwo Siedmioróg.

Kościańczyk, M. (2009). Jan Patočka – człowiek duchowy/filozof. Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein, (5), 165–170.

Kwieciński, Z. (2018). Czy pedagogika polska ma swoje wielkie pytania?. Studia Edukacyjne, (48), 7–22.

Laignel-Lavastine, A. (2012). Duchy Europy. Wokół dzieła i myśli Czesława Miłosza, Jana Patočki i Istvána Bibó (J. M. Kłoczowski, tłum.). Fundacja Pogranicze.

Lipiec, J. (2009). Człowieczeństwo. Esej ekstrapolacyjny. Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria, 18(3), 283–296.

Ostrouch-Kamińska, J., i Kostyło, P. (2025). XII Ogólnopolski Zjazd Pedagogiczny „Człowieczeństwo jako problem pedagogiki i zadania wychowawcze”. Olsztyn 16-18 września 2025 roku. https://zjazdpedagogiczny2025.uwm.edu.pl/sites/default/files/download/202410/komunikat_1.pdf

Ostrowska, U. (2021). Człowieczeństwo jako problem i wyzwanie edukacyjne. Roczniki Pedagogiczne, 13(2), 7–32. https://doi.org/10.18290/rped21132.2

Patočka, J. (1987). Świat naturalny a fenomenologia (J. Zychowicz, tłum.). Papieska Akademia Teologiczna.

Patočka, J. (1998). Eseje heretyckie z filozofii dziejów (A. Czcibior-Piotrowski, E. Szczepańska, J. Zychowicz, tłum.). Fundacja Aletheia.

Patočka J. (2009). Troska o duszę we wspólnocie „Państwo”. Przekształcenie mitu w religię. Troska o duszę jako zasadę poruszającą: odkrycie wieczności. Fundament metafizyczny dziedzictwa europejskiego (S. Szczepaniak, tłum.). Res Publica Nova, (6), 164–180.

Patočka, J. (2018a). List do Ireny Krońskiej. Praga, 15 stycznia 1970. W: Korespondencja Jana Patočki z Ireną Krońską i Krzysztofem Michalskim (wraz z listami Tadeusza Krońskiego) (tł. z francuskiego i czeskiego W. Starzyński, tł. z niemieckiego D. R. Sobota) (s. 82–85). Wydawnictwo IFiS PAN.

Patočka, J. (2018b). List do Ireny Krońskiej. Praga, 21 listopada 1971. W: Korespondencja Jana Patočki z Ireną Krońską i Krzysztofem Michalskim (wraz z listami Tadeusza Krońskiego) (tł. z francuskiego i czeskiego W. Starzyński, tł. z niemieckiego D. R. Sobota) (s. 143–148). Wydawnictwo IFiS PAN.

Patočka, J. (2022a). The idea of education and its relevance today (1938). W: I. Chvatík i E. Plunkettthe (red.), The selected writings of Jan Patočka. Care for the soul (s. 39–51). Bloomsbury Academic.

Patočka, J. (2022b). The spiritual foundations of life in our time (1970). W: I. Chvatík i E. Plunkettthe (red.), The selected writings of Jan Patočka. Care for the soul (s. 263–279). Bloomsbury Academic.

Stróżewski, W. (2002). O wielkości. Szkice z filozofii człowieka. Wydawnictwo Znak.

Szczepański, J. (1980). Sprawy ludzkie. Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik.

Śliwerski, B. (2013). Pedagogika jako (nie-)gorsza INNA nauka. Studia Edukacyjne, (28), 57–84.

Timeline (2022). W: I. Chvatík i E. Plunkettthe (red.), The selected writings of Jan Patočka. Care for the soul (s. XVII–XXII). Bloomsbury Academic.

Weil, S. (1961). Zakorzenienie. W: S. Weil, Zakorzenienie i inne fragmenty. Wybór pism (s. 175–316). Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”.

Witkowski, L. (2013). Między tragizmem, śmietnikiem i pychą. Próba odpowiedzi moim Znakomitym Polemistom. ER(R)GO. Teoria – Literatura – Kultura, (26), 205–217.

Wróbel, A. (2014). Problem intencjonalności działania wychowawczego. Studium teoretyczne. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.