O rosyjskim pierwodruku Medalionów Zofii Nałkowskiej z perspektywy instytucjonalnej cenzury

Kamila Budrowska

doi:10.18290/rh26741.6

Data publikacji : 2026-04-01

Tom 74 Nr 1 (2026)

O rosyjskim pierwodruku Medalionów Zofii Nałkowskiej z perspektywy instytucjonalnej cenzury

Kamila Budrowska

https://orcid.org/0000-0003-3400-3966

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26741.6

Abstrakt

W artykule zostało omówione zagadnienie wpływu instytucjonalnej cenzury obowiązującej w byłym bloku wschodnim na cykl Medaliony Zofii Nałkowskiej. Przyjęto przy tym szeroką perspektywę badawczą, w której cenzurowanie literatury jest rozumiane jako sposób budowania legitymizującego władzę obrazu świata, w tym przypadku – specyficznie kształtowanego obrazu II wojny światowej. Uwagę skupiono na losach edytorskich rosyjskiego tłumaczenia dzieła, które ukazało się w ZSRR w roku 1974, w zbiorze współczesnych polskich powieści, ale kontekstowo pojawiają się także kwestie związane z cenzurowaniem utworu i jego recepcji w Polsce.

Jak wynika z badań, bardzo późne wydanie drukiem rosyjskiego tłumaczenia zbioru Nałkowskiej było spowodowane ingerencjami cenzury sowieckiej (Gławlitu), a jego umieszczenie w dwutomowym zbiorze opatrzonym wstępem luźno związanym z treścią tekstu głównego – próbą zakamuflowania przez redaktorów tomu znaczeń dzieła, niezgodnych z obowiązującym propagandowym ujęciem obrazu wojny.

Słowa kluczowe:

Zofia Nałkowska, Medaliony, instytucjonalna cenzura, przekład literacki, Gławlit

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Babichenko, Denis L., red. „Litieraturnyj front”. Istoria politiczeskoj cenzury 1932–1946. Sbornik dokumientow. Moskva: Nasledie, 1994 [Бабиченко, Денис Л., ред. „Литературный фронт”. История политической цензуры 1932–1946. Сборник документов. Москва: Наследие, 1994].

Babichenko, Denis L. Pisatieli i cenzory. Sovietskaja litieratura 40. godov pod politiczeskim kontroliem CK. Moskva: „Rossija Mołodaja”, 1994 [Бабиченко, Денис Л. Писатели и цензоры. Советская литература 40. Годов под политическим контролем ЦК. Москва: „Россия Молодая”, 1994].

Babichenko, Denis L., oprac. „Scziastie literatury”. Gosudarstwo i pisatieli. 1925–1938. Dokumienty. Moskwa: ROSSPEN, 1997 [Бабиченко, Денис Л., опрац. „Счастие литературы”. Государство и писатели. 1925–1938. Документы. Москва: РОССПЭН, 1997].

Blum, Arlen W., red. Kultura i włast’ od Stalina do Gorbaczewa. Cenzura w Sowietskom Sojuzie 1917–1991. Dokumienty. Moskva: ROSSPEN, 2004 [Блюм, Арлен В., ред. Культура и власть от Сталина до Горбачева. Цензура в Советском союзе 1917–1991. Документы. Москва: РОССПЭН, 2004].

Blum, Arlen W. Sovietskaja cenzura w epochu totalnovo terrora. 1929–1953. Sankt Petersburg: Akademiczeskij Projekt, 2000 [Блюм, Арлен В. Советская цензура в эпоху тотального террора. 1929–1953. Санкт Петербург: Академический Проект, 2000].

Bogdanow, Jurij W., Galina J. Iljina i Wiktor A. Choriew. „Opyt antifaszistowskogo soprotivlenija i rozwoj jużno- i zapadnosłowianskich litieratur”. W: Slavianskije litieratury. Dokłady sovietskoj delegacji, red. Michaił P. Aleksiejew, Dmitrij F. Markow, Andriej N. Robinson, Władimir P. Grebieniuk, 446–456. Moskva: „Nauka”, 1978 [Богданов, Юрий B., Галина Я. Ильина и Виктор А. Хорев. „Опыт антифашистовского сопротивления и розвой южно- и западнославянских литератур”. В: Славянские литертатуры. Доклады советской делегации, ред. Михаил П. Алексеев, Дмитрий Ф. Марков, Андрей Н. Робинсон, Владимир П. Гребенюк, 446–456. Москва: „Наука”, 1978].

Borisow, Wiktor i Wiktor Choriew, red. Sovremiennyje polskije powiesti v dvuch tomach. Perevod s polskogo. T. 1–2. Moskva: Chudożestwiennaja Litieratura, 1974 [Борисов, Виктор и Виктор Хорев, ред. Современные польские повести в двух томах. Перевод с польского. Т. 1–2. Москва: Художественная литература, 1974].

Borowski, Tadeusz. Proszczanije c Mariej. Rasskazy. Tłum. Stella D. Tonkonogowa. Moskva: Chudożestwiennaja Litieratura, 1989 [Боровски, Тадеуш. Прощание с Марией. Рассказы. перевод Стелла Д. Тонконогова. Москва: Художественная литература, 1989].

Budrowska, Kamila. „Cenzura wobec tematu II wojny światowej w literaturze polskiej w latach 1944–1990. Stan badań i perspektywy badawcze”. Teksty Drugie, nr 3 (2020): 181–197. https://doi.org/10.18318/td.2020.3.12.

Budrowska, Kamila. „Cykl wymuszony. O «Węzłach życia» Zofii Nałkowskiej”. W: Cykle i cykliczność. Prace dedykowane Pani Profesor Krystynie Jakowskiej, red. Anna Kieżuń i Dariusz Kulesza, 69–82. Białystok: Trans Humana, 2010.

Budrowska, Kamila. Literatura i pisarze wobec cenzury PRL. 1948–1958. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2009.

Budrowska, Kamila. „Wykluczanie tradycji. Cenzurowanie międzywojennej literatury kobiecej w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku (na przykładzie twórczości Zofii Nałkowskiej). Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie 7, nr 1 (2015): 49–57. https://doi.org/10.12775/SE.2015.005.

Choriew, Wiktor. „«Kanon» posliewojennoj pol’skoj prozy w Rossii i tworcziestwo Zofii Nalkovskoj”. W: Tworcziestvo Zofii Nalkovskoj i slawianskije kul’tury, red. Swietłana Musijenko, 24–32. Grodno: „Nauka i Technika”, 2005 [Хорев, Виктор. „«Канон» послевоенной польской прозы в России и творчество Зофии Налковской”. В: Творчество Зофии Налковской и славянские культуры, ред. Светлана Мусиенко, 24–32. Гродно: „Наука и техника”, 2005].

Choriew, Wiktor. Polskaja litieratura XX wieka. 1890–1990. Moskva: „Indrik”, 2009 [Хорев, Виктор. Польская литература XX века. 1890–1990. Москва: „Индрик”, 2009].

Choriew, Wiktor. „Predislovije”. W: Sovremiennyje polskije poviesti v dvuch tomach, t. 1, red. Wiktor Borisow i Wiktor Choriew, 5–31. Moskva: Chudożestwiennaja Litieratura, 1974 [Хорев, Виктор. „Предисловие”. В: Современные польские повести в двух томах, t. 1, ред. Виктор Борисов и Виктор Хорев, 5–31. Москва: Художественная литература, 1974].

Ciszewska-Pawłowska, Wanda i Barbara Centek, red. Piętno władzy. Studia nad cenzurą i zakresem wolności słowa. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020.

Dąbrowicz, Elżbieta. Cenzura na gruzach. Szkice o literackich świadectwach życia w PRL-u. Białystok: Alter Studio, 2017.

Ermolaev, Herman. Censorship in Soviet Literature. 1917–1991. Lanham: Rowman & Littlefield, 1997.

Gardocki, Wiktor. Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX w. Warszawa: IBL, 2019.

Goriajeva, Tatiana M. Iskljuczit’ wsiakije upominanija… Oczerki istorii sovietskoj cenzury. Moskva: RGGU Press, 1995 [Горяева, Татьяна М. Исключить всякие упоминания... Очерки истории советской цензуры. Москва: РГГУ Пресс, 1995].

Goriajeva, Tatiana M., red. Istorija sovietskoj politiczeskoj cenzury. Dokumienty i komientarii. Moskva: ROSSPEN, 1997 [Горяева, Татьяна М., ред. История советской политической цензуры. Документы и комментарии. Москва: РОССПЭН, 1997].

Kamińska-Chełminiak, Kamila. Cenzura w Polsce 1944–1960. Organizacja, kadry, metody pracy. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 2019.

Karolak, Sylwia. Doświadczenie Zagłady w literaturze polskiej 1947–1991. Kanon, który nie powstał. Poznań: „Nauka i Innowacje”, 2014.

Kloc, Agnieszka. Cenzura wobec tematu II wojny światowej i podziemia powojennego w literaturze polskiej (1956–1958). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2018.

Maciejewska, Irena. „Getto warszawskie w literaturze polskiej”. W: Literatura wobec wojny i okupacji, red. Michał Głowiński i Janusz Sławiński, 135–162. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.

Mojsak, Kajetan. Cenzura wobec prozy „nowoczesnej” 1956–1965. Warszawa: IBL PAN, 2016.

Morawiec, Arkadiusz. „Coś z niczego? Profesor Spanner (raz jeszcze)”. Narracje o Zagładzie, nr 2 (2016): 133–149.

Morawiec, Arkadiusz. Literatura polska wobec ludobójstwa. Rekonesans. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2018.

Morawiec, Arkadiusz. „O «Medalionach» Zofii Nałkowskiej. Dopowiedzenia (w związku z ich genezą)”. W: Archiwa i bruliony pisarzy. Odkrywanie, red. Maria Prussak, Paweł Bem i Łukasz Cybulski, 157–189. Warszawa: IBL PAN, 2017.

Musijenko, Swietłana. Tworcziestwo Zofii Nałkowskoj. Minsk: Nauka i Tiechnika, 1989 [Мусиенко, Светлана. Творчество Зофии Налковской. Минск: Наука и техника, 1989].

Nalkovskaja, Zofia. Isbrannoje. Moskva: Chudożestwiennaja Litieratura, 1979 [Налковска, Зофия. Избранное. Москва: Художественная литертура, 1979].

Nałkowska, Zofia. Medaliony. Warszawa: Czytelnik, 1946.

Pawlicki, Aleksander. Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie. Warszawa: TRIO, 2001.

Romek, Zbigniew. Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970. Warszawa: Neriton, 2010.

Sovremennaja polskaja litieratura. Sbornik statiej. Moskva: Glavizdat, 1953 [Современная польская литература. Сборник статей. Москва: Главиздат, 1953].

Szałagan, Alicja i Maria Kotowska-Kachel. „Zofia Nałkowska”. W: Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku. Cyfrowy słownik biobibliograficzny, IBL PAN 2024. Dostęp 2.05.2025. https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3252/nalkowska-zofia.

Śmiałowski, Piotr. „Proszę to wyciąć”, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu PRL. Wyd. 2 popr. Kraków: Universitas, 2024.

Tamarczienko, Natan D., red. Teorija litieraturnych żanrov. Moskva: „Akademija”, 2012 [Тамарченко, Натан Д., ред. Теория литературных жанров. Москва: „Академия”, 2012].

Wiśniewska-Grabarczyk, Anna. „Czytelnik” ocenzurowany. Literatura w kryptotekstach – recenzjach cenzorskich okresu stalinizmu. Warszawa: IPN, 2018.

Wiśniewska-Grabarczyk, Anna. Książki z Mysiej. Literatura w świetle poufnych Biuletynów urzędu cenzury z lat 1945–1956. Warszawa: IBL PAN, 2021.

Woźniak-Łabieniec, Marzena. Obecny nieobecny. Krajowa recepcja Czesława Miłosza w krytyce literackiej lat pięćdziesiątych w świetle dokumentów cenzury. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2012.

Żukowski, Tomasz. „Ekranizacje Medalionów”. W: Zagłada w „Medalionach” Zofii Nałkowskiej. Tekst i konteksty, red. Tomasz Żukowski, 217–250. Warszawa, IBL PAN, 2016.

Żukowski, Tomasz. „Pominięty temat: recepcja «Medalionów»”. W: Zagłada w „Medalionach” Zofii Nałkowskiej. Tekst i konteksty, red. Tomasz Żukowski, 51–91. Warszawa: IBL PAN, 2016.