O rosyjskim pierwodruku Medalionów Zofii Nałkowskiej z perspektywy instytucjonalnej cenzury

Kamila Budrowska

doi:10.18290/rh26741.6

Published : 2026-04-01

Vol. 74 No. 1 (2026)

On the Russian First Printing of Zofia Nałkowska’s Medallions: Institutional Censorship Perspective

Kamila Budrowska

https://orcid.org/0000-0003-3400-3966

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26741.6

Abstract

The article discusses the impact of institutional censorship in the former Eastern Bloc on Zofia Nałkowska’s Medallions series. Adopting a broad research perspective, the article understands the censorship of literature as a means of constructing a worldview that legitimizes official authority. In this case, it focuses on the specific depiction of World War II. The focus is on the editorial fate of the Russian translation of the work, published in the USSR in 1974 as part of a collection of contemporary Polish novels. However, contextual issues related to the censorship of the work and its reception in Poland also arise.

According to research, the delay in the publication of the Russian translation of Nałkowska’s work was caused by the interference of Soviet censorship (Glavlit), while the inclusion in a two-volume collection with a loosely related introduction was an attempt by the editors of the volume to mask meanings that were inconsistent with the dominant propaganda view of the war.

Keywords:

Zofia Nałkowska, Medallions, institutional censorship, literary translation, Glavlit

Details

References

Statistics

Authors

Download files

pdf (Język Polski)

Altmetric indicators

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Babichenko, Denis L., red. „Litieraturnyj front”. Istoria politiczeskoj cenzury 1932–1946. Sbornik dokumientow. Moskva: Nasledie, 1994 [Бабиченко, Денис Л., ред. „Литературный фронт”. История политической цензуры 1932–1946. Сборник документов. Москва: Наследие, 1994].

Babichenko, Denis L. Pisatieli i cenzory. Sovietskaja litieratura 40. godov pod politiczeskim kontroliem CK. Moskva: „Rossija Mołodaja”, 1994 [Бабиченко, Денис Л. Писатели и цензоры. Советская литература 40. Годов под политическим контролем ЦК. Москва: „Россия Молодая”, 1994].

Babichenko, Denis L., oprac. „Scziastie literatury”. Gosudarstwo i pisatieli. 1925–1938. Dokumienty. Moskwa: ROSSPEN, 1997 [Бабиченко, Денис Л., опрац. „Счастие литературы”. Государство и писатели. 1925–1938. Документы. Москва: РОССПЭН, 1997].

Blum, Arlen W., red. Kultura i włast’ od Stalina do Gorbaczewa. Cenzura w Sowietskom Sojuzie 1917–1991. Dokumienty. Moskva: ROSSPEN, 2004 [Блюм, Арлен В., ред. Культура и власть от Сталина до Горбачева. Цензура в Советском союзе 1917–1991. Документы. Москва: РОССПЭН, 2004].

Blum, Arlen W. Sovietskaja cenzura w epochu totalnovo terrora. 1929–1953. Sankt Petersburg: Akademiczeskij Projekt, 2000 [Блюм, Арлен В. Советская цензура в эпоху тотального террора. 1929–1953. Санкт Петербург: Академический Проект, 2000].

Bogdanow, Jurij W., Galina J. Iljina i Wiktor A. Choriew. „Opyt antifaszistowskogo soprotivlenija i rozwoj jużno- i zapadnosłowianskich litieratur”. W: Slavianskije litieratury. Dokłady sovietskoj delegacji, red. Michaił P. Aleksiejew, Dmitrij F. Markow, Andriej N. Robinson, Władimir P. Grebieniuk, 446–456. Moskva: „Nauka”, 1978 [Богданов, Юрий B., Галина Я. Ильина и Виктор А. Хорев. „Опыт антифашистовского сопротивления и розвой южно- и западнославянских литератур”. В: Славянские литертатуры. Доклады советской делегации, ред. Михаил П. Алексеев, Дмитрий Ф. Марков, Андрей Н. Робинсон, Владимир П. Гребенюк, 446–456. Москва: „Наука”, 1978].

Borisow, Wiktor i Wiktor Choriew, red. Sovremiennyje polskije powiesti v dvuch tomach. Perevod s polskogo. T. 1–2. Moskva: Chudożestwiennaja Litieratura, 1974 [Борисов, Виктор и Виктор Хорев, ред. Современные польские повести в двух томах. Перевод с польского. Т. 1–2. Москва: Художественная литература, 1974].

Borowski, Tadeusz. Proszczanije c Mariej. Rasskazy. Tłum. Stella D. Tonkonogowa. Moskva: Chudożestwiennaja Litieratura, 1989 [Боровски, Тадеуш. Прощание с Марией. Рассказы. перевод Стелла Д. Тонконогова. Москва: Художественная литература, 1989].

Budrowska, Kamila. „Cenzura wobec tematu II wojny światowej w literaturze polskiej w latach 1944–1990. Stan badań i perspektywy badawcze”. Teksty Drugie, nr 3 (2020): 181–197. https://doi.org/10.18318/td.2020.3.12.

Budrowska, Kamila. „Cykl wymuszony. O «Węzłach życia» Zofii Nałkowskiej”. W: Cykle i cykliczność. Prace dedykowane Pani Profesor Krystynie Jakowskiej, red. Anna Kieżuń i Dariusz Kulesza, 69–82. Białystok: Trans Humana, 2010.

Budrowska, Kamila. Literatura i pisarze wobec cenzury PRL. 1948–1958. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2009.

Budrowska, Kamila. „Wykluczanie tradycji. Cenzurowanie międzywojennej literatury kobiecej w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku (na przykładzie twórczości Zofii Nałkowskiej). Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie 7, nr 1 (2015): 49–57. https://doi.org/10.12775/SE.2015.005.

Choriew, Wiktor. „«Kanon» posliewojennoj pol’skoj prozy w Rossii i tworcziestwo Zofii Nalkovskoj”. W: Tworcziestvo Zofii Nalkovskoj i slawianskije kul’tury, red. Swietłana Musijenko, 24–32. Grodno: „Nauka i Technika”, 2005 [Хорев, Виктор. „«Канон» послевоенной польской прозы в России и творчество Зофии Налковской”. В: Творчество Зофии Налковской и славянские культуры, ред. Светлана Мусиенко, 24–32. Гродно: „Наука и техника”, 2005].

Choriew, Wiktor. Polskaja litieratura XX wieka. 1890–1990. Moskva: „Indrik”, 2009 [Хорев, Виктор. Польская литература XX века. 1890–1990. Москва: „Индрик”, 2009].

Choriew, Wiktor. „Predislovije”. W: Sovremiennyje polskije poviesti v dvuch tomach, t. 1, red. Wiktor Borisow i Wiktor Choriew, 5–31. Moskva: Chudożestwiennaja Litieratura, 1974 [Хорев, Виктор. „Предисловие”. В: Современные польские повести в двух томах, t. 1, ред. Виктор Борисов и Виктор Хорев, 5–31. Москва: Художественная литература, 1974].

Ciszewska-Pawłowska, Wanda i Barbara Centek, red. Piętno władzy. Studia nad cenzurą i zakresem wolności słowa. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020.

Dąbrowicz, Elżbieta. Cenzura na gruzach. Szkice o literackich świadectwach życia w PRL-u. Białystok: Alter Studio, 2017.

Ermolaev, Herman. Censorship in Soviet Literature. 1917–1991. Lanham: Rowman & Littlefield, 1997.

Gardocki, Wiktor. Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX w. Warszawa: IBL, 2019.

Goriajeva, Tatiana M. Iskljuczit’ wsiakije upominanija… Oczerki istorii sovietskoj cenzury. Moskva: RGGU Press, 1995 [Горяева, Татьяна М. Исключить всякие упоминания... Очерки истории советской цензуры. Москва: РГГУ Пресс, 1995].

Goriajeva, Tatiana M., red. Istorija sovietskoj politiczeskoj cenzury. Dokumienty i komientarii. Moskva: ROSSPEN, 1997 [Горяева, Татьяна М., ред. История советской политической цензуры. Документы и комментарии. Москва: РОССПЭН, 1997].

Kamińska-Chełminiak, Kamila. Cenzura w Polsce 1944–1960. Organizacja, kadry, metody pracy. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 2019.

Karolak, Sylwia. Doświadczenie Zagłady w literaturze polskiej 1947–1991. Kanon, który nie powstał. Poznań: „Nauka i Innowacje”, 2014.

Kloc, Agnieszka. Cenzura wobec tematu II wojny światowej i podziemia powojennego w literaturze polskiej (1956–1958). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2018.

Maciejewska, Irena. „Getto warszawskie w literaturze polskiej”. W: Literatura wobec wojny i okupacji, red. Michał Głowiński i Janusz Sławiński, 135–162. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.

Mojsak, Kajetan. Cenzura wobec prozy „nowoczesnej” 1956–1965. Warszawa: IBL PAN, 2016.

Morawiec, Arkadiusz. „Coś z niczego? Profesor Spanner (raz jeszcze)”. Narracje o Zagładzie, nr 2 (2016): 133–149.

Morawiec, Arkadiusz. Literatura polska wobec ludobójstwa. Rekonesans. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2018.

Morawiec, Arkadiusz. „O «Medalionach» Zofii Nałkowskiej. Dopowiedzenia (w związku z ich genezą)”. W: Archiwa i bruliony pisarzy. Odkrywanie, red. Maria Prussak, Paweł Bem i Łukasz Cybulski, 157–189. Warszawa: IBL PAN, 2017.

Musijenko, Swietłana. Tworcziestwo Zofii Nałkowskoj. Minsk: Nauka i Tiechnika, 1989 [Мусиенко, Светлана. Творчество Зофии Налковской. Минск: Наука и техника, 1989].

Nalkovskaja, Zofia. Isbrannoje. Moskva: Chudożestwiennaja Litieratura, 1979 [Налковска, Зофия. Избранное. Москва: Художественная литертура, 1979].

Nałkowska, Zofia. Medaliony. Warszawa: Czytelnik, 1946.

Pawlicki, Aleksander. Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie. Warszawa: TRIO, 2001.

Romek, Zbigniew. Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970. Warszawa: Neriton, 2010.

Sovremennaja polskaja litieratura. Sbornik statiej. Moskva: Glavizdat, 1953 [Современная польская литература. Сборник статей. Москва: Главиздат, 1953].

Szałagan, Alicja i Maria Kotowska-Kachel. „Zofia Nałkowska”. W: Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku. Cyfrowy słownik biobibliograficzny, IBL PAN 2024. Dostęp 2.05.2025. https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3252/nalkowska-zofia.

Śmiałowski, Piotr. „Proszę to wyciąć”, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu PRL. Wyd. 2 popr. Kraków: Universitas, 2024.

Tamarczienko, Natan D., red. Teorija litieraturnych żanrov. Moskva: „Akademija”, 2012 [Тамарченко, Натан Д., ред. Теория литературных жанров. Москва: „Академия”, 2012].

Wiśniewska-Grabarczyk, Anna. „Czytelnik” ocenzurowany. Literatura w kryptotekstach – recenzjach cenzorskich okresu stalinizmu. Warszawa: IPN, 2018.

Wiśniewska-Grabarczyk, Anna. Książki z Mysiej. Literatura w świetle poufnych Biuletynów urzędu cenzury z lat 1945–1956. Warszawa: IBL PAN, 2021.

Woźniak-Łabieniec, Marzena. Obecny nieobecny. Krajowa recepcja Czesława Miłosza w krytyce literackiej lat pięćdziesiątych w świetle dokumentów cenzury. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2012.

Żukowski, Tomasz. „Ekranizacje Medalionów”. W: Zagłada w „Medalionach” Zofii Nałkowskiej. Tekst i konteksty, red. Tomasz Żukowski, 217–250. Warszawa, IBL PAN, 2016.

Żukowski, Tomasz. „Pominięty temat: recepcja «Medalionów»”. W: Zagłada w „Medalionach” Zofii Nałkowskiej. Tekst i konteksty, red. Tomasz Żukowski, 51–91. Warszawa: IBL PAN, 2016.