Próba ukazania powstania i wczesnego kształtowania się hierarchii duchowieństwa niższego w Kościele między II a III wiekiem

Dawid Makowski

doi:10.18290/rt2026.2

Published : 2026-09-11

Vol. 73 No. 1 (2026)

An Attempt to Show the Rise and Early Formation of the Hierarchy of the Lower Clergy in the Church between the 2nd and 3rd Centuries

Dawid Makowski

https://orcid.org/0009-0003-6007-0393

DOI: https://doi.org/10.18290/rt2026.2

Abstract

The present publication is an attempt to show the process of formation of the lower hierarchy of the clergy, which at that time included five levels: ostrich, lector, exrocyst, acolyte and subdeacon. These degrees existed in the Church between the 2nd and 3th centuries as auxiliary offices to the holy ordres (diaconate, presbyterate and bishopric). This period is also the historical time when the lower ministries were not clericalized. It is to this end that the focus of this work is particulary focused on this period.

Keywords:

minor orders, clergy, ministries, ordination, history

Details

References

Statistics

Authors

Download files

pdf (Język Polski)

Altmetric indicators

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Albertus Magnus. Opera omnia. Operus Tomus Decimus-sextus. Parisiis: Apud Ludovicum Vivès, 1892.

Alcuinus. Liber De Divinis Officiis. W: Patrologia Latina, t. 101, red. Jacques P. Migne, 1173–1288. Parisiis: Excudebat Migne, 1851.

Amalarius Metsensis. De Ecclesiasticis Officiis. W: Patrologia Latina, t. 105, red. Jacques P. Migne, 985–1242. Parisiis: Excudebat Migne, 1864.

Atherton, Richard. The catholic priesthood: From trent to Vatican II and Beyond. Durham: Durham University, 1997.

Barnabas. Epistola, tłum. Anna Świderkówna. W: Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, red. Marek Starowieyski, 179–204. Kraków: Wydawnictwo M, 2010.

Bartocha, Waldemar. „Nałożenie rąk w liturgii święceń w pierwszym tysiącleciu”. Roczniki Teologiczne 66 (2019): 5–22.

Benedictus Levita. Summa de Ordine Ecclesiastico, ed. Gerhard Schmitz i Matthias Weber. B.m.w.: b.w., 2004.

Binding, Karl. Systematisches Handbuch der Deutschen Rechtswissenschaft. Leipzig: Verlag von Duncker und Humblot, 1892.

Blaza, Marek, Dariusz Kowalczyk. „Traktat o sakramentach”. W: Dogmatyka, t. 5, red. Elżbieta Adamiak, Andrzej Czaja i Józef Majewski, 215–550. Warszawa: Więź, 2007.

Bourgeios, Daniel. Duszpasterstwo Kościoła, tłum. Małgorzata Tryc-Ostrowska. Poznań: Pallottinum, 2001.

Botte, Barnard. „Christian People and Hierarchy in the «Apostolic Tradition» of St Hippolytus”. W Roles in the Liturgical Assembly the twenty-third Liturgical Conference Saint Serge, tłum. Matthew J. O’Connell, 61–72. Broadway – New York: Pueblo Publishing Company, 1981.

Bugnini, Annibale. The Reform of the Liturgy (1948–1975), tłum. Matthew J. O’Connell. Collegeville: The Liturgial Press, 1990.

Bradshaw, Paul F. Ordination Rites of the Ancient Churches of East and West. New York: Pueblo Publishing Company, 1990.

Bradshaw, Paul F. W poszukiwaniu początków kultu chrześcijańskiego. Źródła i metody badań wczesnej liturgii, tłum. Piotr Kaznowski i Michał Koza. Kraków: Fundacja Dominikański Ośrodek Liturgiczny, 2016.

Clemens Alexandrinus. Quis Dives Salvetur. W: Patrologia Graeca, t. 9, red. Jacques P. Migne, 603–692. Parisiis: Excudebat Migne, 1857.

Clemens Romanus. Epistola I. W: Patrologia Graeca, t. 1, red. Jacques P. Migne, 199–328. Parisiis: Excudebat Migne, 1857.

Congar, Yves. „Ministéries et structuration de l’Eglise”. La Maison-Dieu 102 (1970): 7–20.

Cornelius. Epistulae. W: Patrologia Latina, t. 3, red. Jacques P. Migne, 699–838. Parisiis: Excudebat Migne, 1844.

Cyprianus Carthaginensis. Epistulae. W: Patrologia Latina, t. 4, red. Jacques P. Migne, 699–838. Parisiis: Excudebat Migne, 1844.

Didaché, czyli Nauka Dwunastu Apostołów, tłum. Józef Jankowski. Warszawa, Księgarnia Kuncewicza i Hofmana, 1923.

Evaristus. Epistola ad omnes Episcopos Africanos. W: Patrologia Latina, t. 130, red. Jacques P. Migne, 81–84. Parisiis: Excudebat Migne, 1853.

Fabianus. Epistolæ Decretaque. W: Patrologia Graeca, t. 10, red. Jacques P. Migne, 175–207. Parisiis: Excudebat Migne, 1857.

Faivre, Alexandre. Naissance d’une hiérarcbie. Paris: Éditions Beauchesne, 1977.

Fischer, Balthasar. „Esquisse historique sur les Ordres mineurs”. La Maison-Dieu 61 (1960): 58–69.

Gerosa, Libero. Prawo Kościoła, tłum. Ireneusz Pękalski. Poznań: Pallottinum, 1999.

Górski, Edward. Święcenia niższe i wyższe. Studium historyczno-liturgiczne. Sandomierz: Wydawnictwo Diecezji Sandomierz 1954.

Gregorius Nyssenus. De Vita S. Gregorii Thaumaturgi. W: Patrologia Graeca, t. 46, red. Jacques P. Migne, 893–957. Parisiis: Excudebat Migne, 1863.

Hengel, Martin. Between Jesus and Paul: Studies in the Earliest History of Christianity. London: SCM Press LTD, 1983.

Hermas. Pastor, tłum. Anna Świderkówna. W: Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, red. Marek Starowieyski, 211–399. Kraków: Wydawnictwo M, 2010.

Hippolytus. Traditio Apostolica, tłum. Henryk Paprocki. W: Paprocki, Henryk. „Hipolita Rzymskiego «Tradycja Apostolska»: wstęp, przekład, komentarz”. Studia Tehologica Varsaviensia 14 (1976): 145–169.

Hrabanus Maurus. De Clericorum Institutione ad Heistulphum Archiepiscum. W: Patrologia Latina, t. 107, red. Jacques P. Migne, 293–420. Parisiis: Excudebat Migne, 1864.

Hugo Ambianensis. Contra Haereticos sui temporis. W: Patrologia Latina, t. 192, red. Jacques P. Migne, 1255–1298. Parisiis: Excudebat Migne, 1855.

Hugo de S. Victore. De Sacramentis Christianae Fidei. W: Patrologia Latina, t. 176, red. Jacques P. Migne, 173–618. Parisiis: Excudebat Migne, 1854.

Ignatius Antiochenus. Epistola ad Trallianos. W: Patrologia Graeca, t. 5, red. Jacques P. Migne, 677–700. Parisiis: Excudebat Migne, 1857.

Iræneus. Liber Contra Hæreses. W: Patrologia Graeca, t. 7, red. Jacques P. Migne, 437–1224. Parisiis: Excudebat Migne, 1857.

Isidorus Hispaliensis. De Ecclesiasticis Officiis. W: Patrologia Latina, t. 83, red. Jacques P. Migne, 737–826. Parisiis: Excudebat Migne, 1862.

Janicki, Jan Józef. Służba Boża w pierwszych wiekach Kościoła. Kraków: Wydawnictwo UNUM, 2011.

Jugan, Alojzy. Katolicka dogmatyka ogólna dla szkół średnich. Lwów: Drukarnia W.A. Szyjkowskiego, 1898.

Lécuyer, Joseph. „Les Ordes mineurs en question”. La Maison-Dieu 101 (1970): 97–108.

Lécuyer, Joseph. What is a priest?, tłum. Lancelot C. Sheppard. New York: Hawthorn Books, 1959.

Leonhard, Clemens. „Symbölchen für den notwendigen Wandel”. Die Frühe 77 (2021): 9.

Leonus Magnus. Epistulae. W: Patrologia Latina, t. 54, red. Jacques P. Migne, 551–1218. Parisiis: Excudebat Migne, 1846.

Liber Pontificalis, tłum. Louise Ropes Loomis. New York: Columbia Univeristy Press, 1916.

Makowski, Dawid. „Posługa diakona jako źródło i wypełnienie niższych stopni kościelnego posługiwania”. W: Diakonat stały w Kościele w Polsce, t. 4, red. Waldemar Rozynkowski, 281–296. Pelplin: Wydawnictwo Bernardinium, 2022.

Makowski, Dawid. Posługi współczesnego Kościoła. Kraków: Wydawnictwo Miles, 2023.

Mames, Tomasz Dariusz. „Diakonat ludowy. Refleksje na marginesie emancypacji liturgicznej kobiet w Kościołach Katolickich”. Studia Religiologica 40 (2007): 99–106.

Marini, Pietro. A challenging reform: realizing the Visio of the liturgical Renewal, 1963–1975. Collegeville: Liturgical Press, 1987.

Martimort, Aimé-Georges. „L’histoire de la réforme liturgique á travers le témoignage de Mgr Annibale Bugnini”. La Maison-Dieu 162 (1985): 125–155.

Müller, Gerhard Ludwig. Listy o kapłaństwie, tłum. Marek Chojnacki. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2019.

Nowakowski, Przemysław. „Liturgiczna eklezjologia sakramentu kapłaństwa w obrzędu wschodnim”. Ruch Biblijny i Liturgiczny 63 (2010): 127–145.

Origenes. Commentarium in Ioannem. W: Patrologia Graeca, t. 14, red. Jacques P. Migne, 21–830. Parisiis: Excudebat Migne, 1857.

Origenes. Contra Celsum. W: Patrologia Graeca, t. 11, red. Jacques P. Migne, 637–1634. Parisiis: Excudebat Migne, 1857.

Osborne, B. Kenan. Priesthood. A history of ordained ministry in the Roman Catholic Church. Mahwah: Paulist Press, 1989.

Paprocki, Henryk. „Hipolita Rzymskiego «Tradycja Apostolska»: wstęp, przekład, komentarz”. Studia Tehologica Varsaviensia 14 (1976): 145–146.

Paulinus Nolanus. Poemata. W: Patrologia Latina, t. 61, red. Jacques P. Migne, 437–709. Parisiis: Excudebat Migne, 1847.

Petrus Lombardus. Sententiae. W: Patrologia Latina, t. 192, red. Jacques P. Migne, 519–964. Parisiis: Excudebat Migne, 1855.

Policarpus Smyrnaeus. Epistola ad Philippenses. W: Patrologia Graeca, t. 5, red. Jacques P. Migne, 995–1016. Parisiis: Excudebat Migne, 1857.

Pontificale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II renovatum auctoritate Pauli pp. VI editum Ioannis Pauli pp. II cura recognitum. De Ordinatione Episcopi, Presbyterorum et Diaconorum, editio typica altera. Vatican: Typis Polyglottis Vaticanis, 1990.

Powodowski, Hieronim. Liturgia, czyli opisanie Mszy Świętej i jej obrzędów, tłum. Dawid Makowski. Kraków: Wydawnictwo Miles, 2022.

Reynolds, Roger E. „The Imago Christi in the Bishop, Priest, and Clergy”. W: A Companion to Priesthood and Holy Orders in the Middle Ages, red. Greg Peters i C. Colt Anderson, 140–185. Leiden – Boston: Brill, 2015.

Rosłon, Józef. „«Impositio manuum» w Dziejach Apostolskich”. Ruch Biblijny i Liturgiczny 10 (1957): 102–113.

Siricius. Epistola ad Eumericum Tarraconensem Episcopum. W: Patrologia Latina, t. 13, red. Jacques P. Migne, 1131–1148. Parisiis: Excudebat Migne, 1848.

Staniecki, Krzysztof. „Diakonat w głównych tekstach święceń”, Roczniki Teologiczne 48 (2001): 51–53.

Szewczyk, Przemysław. „Presbyteroi w czasach Ojców Apostolskich”. Vox Patrum 56 (2011): 261–270.

Sztafrowski. Edward. „Działalność ustawodawcza Pap. Pawła VI”. Prawo Kanoniczne: Kwartalnik Prawno-Historyczny 22 (1979): 3–37.

Tertullianus. Ad Uxorem. W: Patrologia Latina, t. 1, red. Jacques P. Migne, 1273–1304. Parisiis: Excudebat Migne, 1844.

Tertullianus. De Baptismo et Poenitentia. Adnotationes. W: Patrologia Latina, t. 2, red. Jacques P. Migne, 1135–1206. Parisiis: Excudebat Migne, 1844.

Tertullianus. De Praescriptione Haereticorum. W: Patrologia Latina, t. 2, red. Jacques P. Migne, 9–74. Parisiis: Excudebat Migne, 1844.

Tertullianus. De Virginibus Velandis. W: Patrologia Latina, t. 2, red. Jacques P. Migne, 887–914. Parisiis: Excudebat Migne, 1844.

Tryk, Hubert. „Posługa charytatywna diakona stałego w świetle współczesnych wyzwań Kościoła w Polsce”. Nurt SVD 148 (2020): 275–289.

Wieland, Franz. Die genetische Entwicklung der sog. Ordines Minores in den drei ersten Jahrhunderten. Rom: Herder Verlagshandlung, 1897.

Zamorski, Tomasz. Współpracownicy prawdy. Teologia, apologia i duchowość narracji kaznodziejskich Josepha Ratzingera o kapłaństwie. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2022.