Vivendo morimur, moriendo vivimus. Na styku nowożytnej rzeźby nagrobnej i architektury drewnianej

Rafał Stanisław Nawrocki

doi:10.18290/rh26744.9

Data publikacji : 2026-06-19

Tom 74 Nr 4 (2026)

Vivendo morimur, moriendo vivimus. Na styku nowożytnej rzeźby nagrobnej i architektury drewnianej

Rafał Stanisław Nawrocki

https://orcid.org/0009-0003-8007-4017

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26744.9

Abstrakt

W XVI w. wnętrza kościołów na rozległych obszarach Rzeczypospolitej wypełniały się stopniowo licznymi renesansowymi pomnikami nagrobnymi monumentalnych rozmiarów. Dominowały wśród nich architektoniczno-rzeźbiarskie konstrukcje przyścienne wykonane z cenionych wówczas odmian skał dekoracyjnych, uzupełniane czasem odlewami z brązu. Architektoniczne ramy mieściły wizerunek zmarłego, herby oraz inskrypcje. Stan naszej wiedzy o wczesnonowożytnej rzeźbie nagrobnej na tym obszarze opiera się prawie wyłącznie na zabytkach ufundowanych do kościołów murowanych. Nie uwzględnia on pomników kamiennych przeznaczonych do kościołów drewnianych. Przyczyna tego stanu rzeczy leży z jednej strony w stanie zachowania drewnianych budowli sakralnych, jak i samych interesujących nas nagrobków. Skala tego zjawiska w czasach staropolskich jest trudna do ustalenia. Kamienne nagrobki z kościołów drewnianych zachowały się w formie destruktów. Nie ma więc pewności, jak one pierwotnie wyglądały. Kwestią otwartą jest sprawa formy i konstrukcji. Możemy się domyślać, że wymagały one odmiennych rozwiązań w budowlach murowanych oraz wzniesionych z drewna.

Słowa kluczowe:

nowożytna rzeźba nagrobna w Polsce, kościoły drewniane w Polsce

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Archiwum Diecezjalne we Włocławku, sygn. AAG Wiz. 5, Acta visitationis totius archidiaconatus Unieioviensis sub felicibus auspiciis illustrissimi principis et reverendissimi domini, domini Ioannis Wężyk Dei et Apostolicae Sedis gratia archiepiscopi Gnesnensis, legati nati, Regni Poloniae primatis et primi principis, iuxta praescriptum constitutionum provincialium, per admodum reverendum dominum Lucam Wilkostowski archidiaconum Unieioviensem, canonicum Gnesnensem et parochum Koninensem, in anno Domini MDCXXXVI (1636) feliciter expeditae. [ABMK 3814].

Archiwum Diecezjalne we Włocławku, sygn. AAG Wiz. 72, Wizyta generalna trzech dekanatów: Szadkowskiego, Wartskiego i Uniejowskiego, z rozkazu jaśnie oświeconego książęcia jegomości Antoniego Kazimierza z Ostrowa Ostrowskiego z Bożej i Świętej Stolicy Apostolskiej łaski arcybiskupa gnieźnieńskiego, legati nati Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, prymasa i pierwszego książęcia, opata tynieckiego i lendzkiego, orderów Orła Białego i św. Stanisława kawalera przez jejmości księdza Franciszka Ksawerego Grochowalskiego obojga prawa doktora, kanonika katedralnego łuckiego, kollegiat uniejowskiej archidiakona, wolborskiej dziekana, kurzelowskiego i piotrkowskiego officjała, delegowanego wizytatora roku Pańskiego 1779-tego, według przepisu udziałana i temuż jaśnie oświeconemu panu ofiarowana. [ABMK 3876].

Archiwum Diecezjalne we Włocławku, sygn. 135, Status ecclesiarum et beneficiorum in decanatibus Szadkoviensi et Lutomiriensi archidiaecesis Gnesnensis in visitatione generali authoritate et de mandato celsissimi, illustrissimi, reverendissimi domini Ignatii Nałęcz comitis Raczyński principis archiepiscopi Gnesnensis, legati nati, administratoris diaecesis Varsaviensis, Ordinum Aąuilae Albae, Rubrae ac Sancti Joannis Hierosolymitani eąuitis, anno Domini 1811 per perillustrem, reverendissimum Adalbertum Kamiński abbatem Monasterii Vitoviensis Ordinis Praemonstratensis, visitatorem deputatum expedita, descriptus ac verificatus. [ABMK 4050].

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV Cap 1, Liber visitationis ecclesiarum in civitate ac Dioecesi Cracoviensi consistentium… Philippi Padniewskie Ep. Crac. 1565. https://sdm.upjp2. edu.pl/obiekty-archiwalne/liber-visitationis-ecclesiarum-in-civitate-ac-dioecesi-cracoviensi-consistentium- philippi-padniwski-ep-crac-1565.

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV Cap 4, Regestrum ecclesiarum parachialium in decanatibus Pilznensis, Ropcicensis et Biecznensis in Archidiaconatum Sandecensis et Dioecesi Cracoviensis consistensis Anno Domini 1596 die 6 mensis Junii conscriptim. https://sdm.upjp2. edu.pl/obiekty-archiwalne/regestrum-ecclesiarum-parachialium-in-decanatibus-pilznensis-ropcicensis- et-biecznensis-in-archidiaconatum-sandecensis-et-dioecesi-cracoviensis-consistensis-annodomini- 1596-die-6-mensis-junii-conscriptim.

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV Cap 26, Visitatio ecclesiarum in decanatibus: Mielecensi, Ropczycensi, Strzyżoviensi, Pilsnensi, Jaslensi, Żmigrodensi, Biecensi per R. D. Petrum Skidzieński, archidiaconum Zawichostensem et Martinum Kłociński, praepositum Biecensem authoritate R. D. Petri Tylicki, episcopi Cracoviensis a. D. 1608 facta. https://sdm. upjp2.edu.pl/obiekty-archiwalne/visitatio-ecclesiarum-in-decanatibus-mielecensi-ropczycensi- strzyzoviensi-pilsnensi-jaslensi-zmigrodensi-biecensi-per-r-d-petrum-skidzienski-archidiaconum- zawichostensen-et-martinum-klocinski-praepositum-biecensem-authoritate-r-d-petri-tylicki- episcopi-cracoviensis-a-d-1608-facta.

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV Cap 29, Visitatio ecclesiarum in districtu ac officialatu Pilsnensi per R. D. Laurentium Grutium, praepositum, officialem et commissarium visitatorem a R. D. Petro Tylicki, episcopo Cracoviensi ordinatum a. D. 1610 peracta. Decatatus: Pilsnensis, Mielecensis, Ropczycensis, Skrzyżoviensis. https://sdm.upjp2.edu.pl/obiekty-archiwalne/ visitatio-ecclesiarum-in-districtu-ac-officialatu-pilsnensi-per-r-d-laurentium-grutium-praepositum- officialem-et-commissarium-visitatorem-a-r-d-petro-tylicki-episcopo-cracoviensi-ordinatuma-d-1610-peracta-decanatus-pilsnensis-mielecensis-ropczycensis-skrzyzoviensis.

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV Cap 60, Visitatio interna et externa officialatus Sandecensis per me Josephum de Zakliczyn Jordan, canonicum cathedralem Cracoviensem, archidiaconum Sandecensem anno 1723 die 12 mensis Decembris incepta, ac tandem anno 1728 die vero 12 mensis Aprilis terminata. Continet decanatus Neoforiensem, Sandecensem, Scepusiensem, Sandecensem (continuatio) Boboviensem. Per Nicolaum Gawrański, notarium apostolicum connotata. https://sdm.upjp2.edu.pl/obiekty-archiwalne/visitatio-interna-et-externa-officialatus-sandecensis- per-me-josephum-de-zakliczyn-jordan-canonicum-cathedralem-cracoviensem-archidiaconum- sandecensem-anno-1723-die-12-mensis-decembris-incepta-ac-tandem-anno-1728-die-vero- 12-mensis-aprilis-terminata-continet-decanatus-neoforiensem-sandecensem-scepusiensem-sandecensem-continuatio-boboviensem-per-nicolaum-gawranski-notarium-apostolicum-connotata.

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV 6, Visitatio Decanatus Mielecensis Stante Episcotatu Ill[ustrissi]mi et R[everendiss]mi D[omi]ni Constantini Szaniawski Episcopi Cracoviensis Ducis Severiae Anno 1721 [zawiera także protokoły wizytacyjne innych dekanatów z lat 1617, 1678, 1681 oraz 1721]. https://sdm.upjp2.edu.pl/obiekty-archiwalne/acta-visitationis-interioris-decanatuum- radomiensis-zwoliensis-ad-jurisdictionem-decani-kielcensis-pertinentium-ex-anno-1617.

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV 30, Status ecclesiarum seu acta visitationis decanatuum Novi Montis et Bythomiensis in Polonia sub auspiciis Fel. Regimine Cel Principis R.D. Andrea Stanislai Kostka comitis in Załuskie Załuski, episcopi Cracoviensis, ducis Severiae, equitis Aquilae Albae, anno quo intra (1747 et 1748) conscripta. https://sdm.upjp2.edu.pl/ obiekty-archiwalne/status-ecclesiarum-seu-acta-visitationis-decanatuum-novi-montis-et-bythomiensis-in-polonia-sub-auspiciis-fel-regimine-cel-principis-r-d-andrea-stanislai-kostka-comitis-in-zaluskie-zaluski-episcopi-cracoviensis-ducis-severiae-equitis-aquilae-albae-anno-quo-intra-1747-et-1748-conscripta.

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AV 49, Acta statuum ecclesiarum, beneficorum eorumque rectorum, inventariorum tam ecclesiasticorum, quam oeconomicorum, plebanalium tum decretorum reformationum a Cel. Principe R.D. Cajetano Ignatio Sołtyk, episcopo Cracoviensi, duce Severiae, equite Aquilae Albae, per R.D. Gasparum Wersoka Paszyc UID, ecclesiarum Collegiatae Sandecensis custodem et officialem, Voynicensis archidiaconum, praepositum Neocorcinensem, singulariter cum facultatibus ac parachialium et filialium decanatus Boboviensis latorum, per me Laurentium Drozdecki, actorum visitationis generalis praesentis assumptum notarium, fideliter diebus Januarii a.D. 1766 conseripta - Acta statuum ecclesiarum - decanatus Benesis - a.D. 1769 conscripta - Acta statuum ecclesiarum - decanatuus Lipnicensis a.D. 1773 conscripta. https://sdm. upjp2.edu.pl/obiekty-archiwalne/acta-statuum-ecclesiarum-beneficorum-eorumque-rectorum-inventariorum- tam-ecclesiasticorum-quam-oeconomicorum-plebanalium-tum-decretorum-reformationum- a-cel-principe-r-d-cajetano-ignatio-soltyk-episcopo-cracoviensi-duce-severiae-equite-aquilae- albae-per-r-d-gasparum-wersoka-paszyc-uid-ecclesiarum-collegiatae-sandecensis-custodem- et-officialem-voynicensis-archidiaconum-praepositum-neocorcinensem-singulariter-cum-facultatibus- ac-parachialium-et-filialium-decanatus-boboviensis-latorum-per-me-laurentium-drozdecki- actorum-visitationis-generalis-praesentis-assumptum-notarium-fideliter-diebus-januarii-ad- 1766-conseripta-acta-statuum-ecclesiarum-decanatus-benesis-a-d-1769-conscripta-acta-statuumecclesiarum- decanatuus-lipnicensis-a-d-1773-conscripta.

Paprocki, Bartosz. Herby rycerstwa polskiego zebrane i wydane r. p. 1584, wyd. K. J. Turowskiego. Kraków: Wydawnictwo Biblioteki Polskiej, 1858.

Starowolski, Szymon. Monumenta Sarmatarum, viam universae carnis ingressorum. Cracoviae: in Officina Viduae et Haeredum Francisci Caesarij, 1655.

Bajon-Romańska, Małgorzata. Jak budowano drewniane kościoły w średniowiecznej Małopolsce. Wrocław: Dolnośląskie Wydawnictwo Edukacyjne, 2008.

Bober-Kordas, Monika. „Renesansowa rezydencja możnowładcza w Zgłobniu, gm. Boguchwała, w świetle badań archeologiczno-architektonicznych”. W: Archeologia okresu nowożytnego w Karpatach polskich, red. Jan Gancarski, 193–214. Krosno–Rzeszów: Muzeum Podkarpackie–Mitel, 2008.

Demetrykiewicz, Włodzimierz. „Nagrobek. Leśniowskiego w Trzcianie pod Rzeszowem z XVII wieku”. Sprawozdania Komisyi do Badania Historyi Sztuki 5 (1896): CXV, fot. CXVI.

Działo, Maria. „Nagrobek rycerza herbu Rawicz”. Sakralne Dziedzictwo Małopolski. Dostęp: 14.10.2024. https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/nagrobek-rycerza-herbu-rawicz.

Fischinger, Andrzej. Santi Gucci: architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku. Kraków: Ministerstwo Kultury i Sztuki–Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, 1969.

Hajduk, Olga Maria. Santi Gucci Fiorentino: Artist and Entrepreneur in Early Modern Poland. Oxford: Routledge, 2024.

Jamioł, Piotr. „Historia parafii w Trzcianie”. W: Trzciana: zarys dziejów wsi, 227–321. Trzciana: Towarzystwo Przyjaciół Trzciany w Trzcianie–Urząd Gminy w Świlczy–Gminne Centrum Kultury w Świlczy z siedzibą w Trzcianie, 2007.

Janicki, Marek. „Zaginione inskrypcje poetyckie katedry wawelskiej (do końca XVI wieku), część I:Epitafia biskupie i królewskie”. Studia Waweliana 11/12 (2002/2003): 43–70.

Janicki, Marek. „Chorągwie nagrobne, czyli nagrobki chorągiewne i rycerski obrządek pogrzebowy”. Studia i Materiały do Historii Wojskowości 39 (1998): 77–102.

Kałwak, Wiktoria. Historia kościoła pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Krużlowej Wyżnej. Kraków, 2018 [mps w AWUOZ Nowy Sącz].

Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 1: Województwo krakowskie, z. 8: Powiat olkuski, oprac. Kazimiera Kutrzebianka. Warszawa: Państwowy Instytut Sztuki. Dział Inwentaryzacji Zabytków, 1953.

Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 1: Województwo krakowskie, z. 10: Powiat nowosądecki, oprac. Anna Misiąg-Bocheńska. Warszawa: Ministerstwo Kultury i Sztuki, 1951.

Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 2: Województwo łódzkie, z. 3: Powiat łaski, oprac. Michalina Kwiczala. Warszawa: Państwowy Instytut Sztuki. Dział Inwentaryzacji Zabytków, 1953.

Katalog zabytków sztuki w Polsce: seria nowa. T. 3. Województwo rzeszowskie, z. 3: Kolbuszowa, Mielec i okolice, oprac. Ewa Śnieżyńska-Stolotowa i Franciszek Stolot. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1991.

Kołakowska, Maria. „Renesansowe nagrobki dziecięce w Polsce XVI i pierwszej połowy XVII wieku”. W: Studia Renesansowe. T. 1, red. Michał Walicki, 231–56. Wrocław: Zakład im. Ossolińskich, 1956.

Kornecki, Marian. Kościoły drewniane w Małopolsce: zagadnienia uwarunkowań oraz systematyki typów i form architektury (od średniowiecza do XX wieku). Kraków: Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie–Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturalnego w Krakowie, 1999.

Kornecki, Marian. „Zabytki sztuki regionu olkuskiego”. W: Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego: opracowanie zbiorowe. T. 2, red. Feliks Kiryk i Ryszard Kołodziejczyk, 475–522. Warszawa–Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978.

[Kornecki, Marian]. „Kościoły diecezji tarnowskiej”. Rocznik Diecezji Tarnowskiej 1972: 53–710.

Krasnowolski, Bogusław. „Drewniany kościół w Racławicach Olkuskich i przemiany jego wyposażenia”. W: „Żeby wiedzieć”: studia dedykowane Helenie Małkiewiczównie, red. Wojciech Walanus, Marek Walczak i Joanna Wolańska, 199–209. Kraków: Lettra-Graphic, 2008.

Krasny, Piotr. Kościoły drewniane w Polsce. Kraków: Wydawnictwo M, 2022.

Litak, Stanisław. Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2006.

Łopatkiewicz, Piotr. Drewniany kościół w Haczowie. Pomnik Światowego Dziedzictwa Kultury. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego [Wydano nakładem Parafii Rzymskokatolickiej Wniebowzięcia NMP w Haczowie], 2015.

Łopatkiewicz, Piotr i Tadeusz Łopatkiewicz. Szkicowniki Stanisława Wyspiańskiego z naukowo-artystycznej wycieczki w Grybowskie, Sądeckie i Tarnowskie z roku 1889. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2018.

Łopatkiewicz, Tadeusz. „Kolekcja szkicowników uczniów krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych w zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nieznane rysunki S. Wyspiańskiego, J. Mehoffera i innych z wycieczek z W. Łuszczkiewiczem w latach 1888-1892”. Opuscula Musealia z. 14 (2005): 41–88.

Łopatkiewicz, Tadeusz. „O zabytkoznawczych rezultatach wycieczki Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera do Krużlowej Wyżnej w sierpniu roku 1889”. Studia Pigoniana 4 (2021): 155–82

Małkowska-Holcerowa, Teresa. Paczółtowice: dzieje kościoła parafialnego pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny od średniowiecza po czasy współczesne. Kraków: Wydawnictwo Św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskie, 1998.

Mikołajczak, Tomasz. „Ciało z marmuru, ciało z brązu, ciało z krwi i kości…: o różnych sposobach (re) prezentowania ciała ludzkiego w średniowiecznej rzeźbie sepulkralnej”. W: Materiał rzeźby: między techniką a semantyką / Material of Sculpture: Between Technique and Semantics, red. Aleksandra Lipińska, 261–71. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2009.

Mrozowski, Przemysław. Polskie nagrobki gotyckie. Warszawa: Arx Regia, 1994.

Nawrocki, Rafał. „Renesansowe nagrobki dziecięce: między konwencją a inwencją”. W: Studia nad Sztuką Renesansu i Baroku. T. 14, red. Irena Rolska, 127–48. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2019.

Sadowska, Anna. „Architektura i zabytki kościoła p.w. św. Mateusza w Mielcu”. W: Mielec: studia i materiały z historii miasta i regionu. T. 3, red. Feliks Kiryk, 137–59. Rzeszów–Mielec: Resovia [staraniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Mieleckiej im. W. Szafera], 1994.

Sapetowa, Inga. „Nagrobki Kamienieckich w kościele Franciszkanów w Krośnie: w kręgu artystycznego i ideowego oddziaływania mauzoleum ostatnich Jagiellonów”. W: Kościół i klasztor franciszkański w Krośnie – przeszłość oraz dziedzictwo kulturowe: materiały z sesji naukowej, Krosno, listopad 1997, 139–68. Krosno: Muzeum Rzemiosła, 1998. Stanisława Tomkowicza inwentarz zabytków powiatu sądeckiego, z rękopisów Autora wydali i własnymi komentarzami opatrzyli Piotr i Tadeusz Łopatkiewiczowie. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2007.

Styczyńska, Irena. „Nawojowa – uwagi na temat przeszłości”. Almanach Sądecki 13 (2004): 3–19.

Tomczyk, Kazimierz. Dzieje wsi i parafii Racławice od średniowiecza do czasów współczesnych. Kraków: Kazimierz Tomczyk, 2000.

Tomczyk, Kazimierz. Kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Racławicach. Racławice: Kazimierz Tomczyk, 2014.

Tomkowicz, Stanisław. „Powiat grybowski”. Teka Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej 1 (1900): 95–165.

Walanus, Wojciech. „Crumena sancti Christophori: przyczynek do ikonografii świętego olbrzyma”. W: Amicissima: studia Magdalenae Piwocka oblata, 73–81. Kraków–Nowy Sącz: Fundacja Nomina Rosae Ogród Kultury Dawnej, 2010.

Wardzyński, Michał. „Rzeźbiarsko-kamieniarska rodzina Venosta vel Venesta, Venusta i jej działalność w 1. połowie XVII wieku w Chęcinach”. Biuletyn Historii Sztuki 76, nr 3 (2014): 403–74.

Wardzyński, Michał. „Artifices chencinenses. Rola i miejsce warsztatów chęcińskich w produkcji kamieniarsko-rzeżbiarskiej w Rzeczypospolitej (koniec XVI – 1. połowa XVII wieku)”. W: Franciszka z Krasińskich Wettyn Księżna Kurlandii i Semigalii, prababka dynastii królów włoskich. Dziedzictwo rodziny Krasińskich w regionie świętokrzyskim, red. Dariusz Kalina, Radosław Kubicki i Michał Wardzyński, 151–69. Kielce–Lisów: Urząd Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego– Wydawnictwo Printpap, 2012.

Wardzyński, Michał. „The Quarries, the «Marble» and the Centre of Stonemasonry and Sculpture in Chęciny During the Modern Era, in the Former Commonwealth of Two Nations”. W: Actes du XVIIe Colloque International de Glyptographie à Cracovie, 5-9 juillet 2010, red. Jean-Louis van Belle, 379–412. Braine-le-Chateau: La Taille d’Aulme, 2011.

Wardzyński, Michał. „«Alabastry ruskie» – dzieje eksploatacji i zastosowania w małej architekturze i rzeźbie na Rusi, w Koronie i na Śląsku w XVI wieku”. W: Między Wrocławiem a Lwowem: sztuka na Śląsku, w Małopolsce i na Rusi Koronnej w czasach nowożytnych, red. Andrzej Betlej, Katarzyna Brzezina-Scheuerer i Piotr Oszczanowski, 41–60. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2011.

Wardzyński, Michał. Marmur i alabaster w rzeźbie i małej architekturze Rzeczpospolitej: studium historyczno-materiałoznawcze przemian tradycji artystycznych od XVI do początku XVIII wieku. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2015.

Werner, Wojciech. „Kościoły i duchowieństwo mieleckie w świetle wizytacji biskupich z lat 1596-1721”. W: Mielec: studia i materiały z historii miasta i regionu. T. 3, red. Feliks Michał Kiryk, 115–36. Rzeszów– Mielec: Resovia [staraniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Mieleckiej im. W. Szafera], 1994.

Wiśniowski, Jan. Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem. [Mariówka]: Druk Szkoły Rzemiosł w Marjówce Opoczyńskiej, 1933.

Wolski, Marian. Trzeciescy herbu Strzemię: małopolska rodzina szlachecka XIV–XVI wieku. Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego „Societas Vistulana”, 2005.