In Deo faciemus virtutem. Artystyczne manifestacje upolitycznienia kultu Całunu Turyńskiego przez Dom Sabaudzki

Piotr Krasny

doi:10.18290/rh26744.2

Data publikacji : 2026-06-19

Tom 74 Nr 4 (2026)

In Deo faciemus virtutem. Artystyczne manifestacje upolitycznienia kultu Całunu Turyńskiego przez Dom Sabaudzki

Piotr Krasny

https://orcid.org/0000-0001-8726-1200

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26744.2

Abstrakt

Książęta sabaudzcy, rządzący małym księstwem położonym między Francją i Hiszpanią, musieli wytworzyć skuteczne instrumenty legitymizacji oraz wzmocnienia pozycji międzynarodowej swojego państwa, które chroniłyby ich przed zakusami potężnych sąsiadów. W roku 1453 nabyli więc domniemany całun grobowy Chrystusa, który zaczęli prezentować jako znak szczególnego Bożego błogosławieństwa dla swojego państwa i dynastii, zwanej Domem Sabaudzkim. W celu przekonania jak największej liczby katolików o autentyczności Całunu oraz upowszechnienia jego kultu zaczęli rozpowszechniać wierne kopie relikwii, a także jej pomniejszone graficzne reprodukcje. Na publiczne pokazy Całunu, urządzane po jego przeniesieniu do Turynu w roku 1578, zapraszali wybitnych przedstawicieli hierarchii kościelnej (m.in. Karol Boromeusz, Alfonso Paleotti, Franciszek Salezy), dokumentując te ceremonie na rycinach. Umożliwiali również bezpośrednie oglądanie Całunu osobistościom politycznym, chcąc uzyskać ich poparcie, a także ważnym twórcom kultury (m.in. Giovanni Battista Marini), licząc na to, że w swoich dziełach odwdzięczą się za ten honor, wysławiając Dom Sabaudzki. Władcy z tej dynastii rozbudzali cześć dla Całunu, a zarazem ograniczali dostęp do niego dla szerokich warstw społecznych, chcąc w ten sposób zamanifestować swoją sprawczość. Znaczenie Domu Sabaudzkiego jako kustoszy Całunu Turyńskiego podkreślało wkomponowanie kaplicy tej relikwii, wybudowanej przez Guarina Guariniego w latach 1668–1680, w bryłę książęcego pałacu w Turynie. Kaplica był połączona także z katedrą, za pomocą arkady nad ołtarzem głównym, którą często zasłaniano. Sporadycznie otwierano klatki schodowe łączące nawy boczne katedry z miejscem przechowywania Całunu. Aby podtrzymać kult dla tej relikwii wśród prostych ludzi, urządzono dla nich w XVIII w. jej zastępcze sanktuarium – kościół Santissimo Sudario, zarządzany przez specjalne bractwo. Swoista gra dostępem do Całunu była wykorzystywana w działalności politycznej Domu Sabaudzkiego aż do połowy XX stulecia.

Słowa kluczowe:

Całun Turyński, Księstwo Sabaudii w XVI-XVIII wieku, sztuka sabaudzka XVI-XVIII wieku, sztuka religijna po Soborze Trydenckim

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Accornero, Pier Giuseppe. „San Francesco di Sales e la devozione della Sindone”. La Voce e il Tempo, 16.05.2022. Dostęp: 22.04.2024. https://vocetempo.it/san-francesco-di-sales-e-la-devozione-alla-sindone/.

Albrecht, Stephen. „Die Plannungsgeschichte der Kapelle des Grabtuchs Christi in Turin. Ein neuer Zeichnungsfund”. Marburger Jahrbuch für Kunstgeschichte 37 (2010): 183–208.

Arnaldi di Balme, Clelia, red. La Sindone e la sua immagine. Storia, arte e devozione. Genova: SAGEP, 2018.

Balliano, Camillo. Raggionamenti della Sacra Sindone di N.S. Gesu Christo. Torino: Aluigi Pizzamiglio, 1616.

Barberis, Bruno i Massimo Boccaletti. Nel nome della Sindone. La Confraternita del SS. Sudario dalla fondazione (1598) ad oggi. Cantalupa: Effatà Editrice, 2006.

Barbero, Enrico. „Immagini dalla storia. Le ostensioni nelle opere grafiche della collezione di Umberto II”. W: Il Tesoro della Sindone. Mirabilia del sacro e incisioni sindoniche di Umberto II di Savoia, red. Daniela Biancolini, Mirella Macera i Roberto Medico, 34–8. Torino: Daniela Piazza Editore, 2010.

Barta, César i Alfonso V. Carrascosa. „The Shroud of Turin and Its Ancient Copies”. Scientific Research and Essays 7, nr 32 (2012): 226–44.

Benay, Erin E. „Touching is Believing. Caravaggio’s Doubting Thomas in Counter-Reformation Rome”. W: Caravaggio. Reflections and Refractions, red. Lorenzo Pericolo i David M. Stone, 59–82. New York: Routledge, 2016.

Biancolini, Daniela. „La Curia Regia tra XVIII e XIX secolo”. W: Il Tesoro della Sindone. Mirabilia del sacro e incisioni sidoniche di Umberto II di Savoia, red. Daniela Biancolini, Mirella Macera i Roberto Medico, 21–8. Torino: Daniela Piazza Editore, 2010.

Bohn, Babette. Ludovico Carracci and the Art of Drawing. Turnhout: Brepols (Harvey Miller), 2004.

Bovenzi, Luca i Laura Facchin. „Il Tesoro della Capella del Sindone”. W: Il Tesoro della Sindone. Mirabilia del sacro e incisioni sidoniche di Umberto II di Savoia, red. Daniela Biancolini, Mirella Macera i Roberto Medico, 61–118. Torino: Einaudi, 2010.

Brivio, Ernesto. Vita e miracoli di San Carlo Borromeo. Itinerario pittorico nel Duomo di Milano. Milano: Nuove Edizioni Duomo, 1995.

Burzer, Katja. San Carlo Borromeo. Konstruktion und Inszenierung eines Heiligenbildes im Spannungsfeld zwischen Mailand und Rom. Berlin: Deutscher Kunstverlag, 2011.

Camus, Jean-Pierre. L’esprit du bienheureux François de Sales, évêque de Genève. Wyd. Jacques-Paul Migne. Paris: Jacques-Paul Migne, 1861.

Casper, Andrew R. „Painting as Relic: Giambattista Marino’s Dicerie Sacre”. W: Art and Reform in the Late Renaissance: After Trent, red. Jesse M. Locker, 278–92. New York: Routledge, 2018.

Castiglioni, Cecilia. „La foi, le pouvoir et le prestige: Les églises et les congrégations religieuses turinoises soutenues par Christine de France”. Dix‑Septième Siècle, nr 1 (262) (2014): 111–23.

Celi, Alessandro i Matthew Vester, red. Tra Francia e Spagna. Reti diplomatiche, territori e culture nei domini sabaudi fra Tre e Settecento. Roma: Carocci Editore, 2017.

Cerutti, Simona. „Cittadini di Torino e sudditi di Sua Altezza”. W: Figure del barocco in Piemonte. Le corta, la città, i cantieri, le provinze, red. Giovanni Romano, 253–300. Torino: Cassa di Risparmio di Torino, 1988.

Comoli Mandracci, Vera. Analisi di un fatto urbano: Piazza San Carlo in Torino nel quadro della formazione e delle trasformazioni della „città nuova”. Torino: Levrotto & Bella, 1974.

Costanzo, Giuseppe A. Santi, beati e venerabili di Casa di Savoia. Vignate: Lampi di stampa, 2016.

Cozzo, Paolo. „Et per maggior divotione vorrebbe che fusse della medesima grandezza et che avesse tocato la istessa santa Sindone. Copie di reliquie e politica sabauda in età moderna”. W: Images, cultes, liturgies: Les connotations politiques du message religieux / Immagini, culti, liturgie: le connotazioni politiche del messaggio religioso, red. Paola Ventrone, 293–306. Paris: Éditions de la Sorbonne, 2014.

Cozzo, Paolo. „Le mille e una Sindone”. Micromega 4 (2010): 55–66.

Curzietti, Jacopo i Mascia Meleo. „Arte religiosa e potere politico nella Roma del Seicento. Documento dalla contabilita di Alessandro VIII Chigi, dall’eredità di Maria di Savoia e alcune notizie su Antonio Chicconi, Ciro Ferri, Baldassare Mari, Pierre Puget e sull’altare maggiore del SS. Sudario a Roma”. W: Ori nell’arte. Per una storia del potere segreto delle gemme, red. Stefania Macioce, 182–204. Roma: Logart Press, 2007.

Dardanello, Giuseppe. „Cantieri di Corte e imprese decorative a Torino”. W: Figure del barocco in Piemonte. Le corta, la città, i cantieri, le provinze, red. Giovanni Romano, 163–252. Torino: Cassa di Risparmio di Torino, 1988.

de Sales, François. OEuvres completes. T. 3: Lettres. Paris: Gaume Frères, 1839.

Del Pesco, Daniela i Andrew Hopkins. La città del Seicento. Roma: Editori Laterza, 2014.

Di Macco, Michela. „Quadreria di Palazzo e pittori del corte. Le scelta ducali dal 1630 al 1684”. W: Figure del barocco in Piemonte. Le corte, la città, i cantieri, le provincie, red. Giovanni Romano, 42–138. Torino: Cassa di Risparmio di Torino, 1988.

Di Sarra, Daniela. Bernini, il Salvatore e la Sindone. L’uomo dei Dolori – il più Bello dei Figli d’Uomo. Roma: Gangemi Editore, 2023.

Doglio, Maria Luisa. „Grandezze e meraviglie della Sindone nella letteratura del Seicento”. W: Il potere e la devozione. La Sindone e la Biblioteca Reale di Torino, red. Vera Comoli i Giovanna Giacobello Bernard, 17–28. Milano: Electa, 2000.

Faci, Alfredo Roque. Aragón Reyno de Christo y dote de María Santíssima fundado sobre la columna inmóvil de Nuestra Señora en la Ciudad de Zaragoza. Zaragoza: Francisco Moreno, 1750.

Faleoni, Celso. Memorie historiche della Chiesa Bolognese e suoi pastori. Bologna: Monti, 1649.

Fanti, Mario. „Genesi e vicende del libro di Alfonso Paleotti sulla Sindone”. W: La Sindone. Scienza e fede, red. Lamberto Coppini i Francesco Cavazzuti, 369–79. Bologna: CLUEB, 1983.

Ferro, Filippo Maria. „Vincende per una storia dell’iconografia di S. Carlo”. W: Il grande Borromeo tra storia e fede, 255–93. Milano: Amilcare Pizzi, 1984.

Fossati, Luigi. „Le copie della Sacra Sindone. Confronto con l’originale e il loro valore documentario”. Sindon, N.S. 2 (1990). Dostęp: 19.04.2024. http://www.shroud.it/FOSSAT10.PDF.

Gentile, Guido. „Guardare e far guardare la Sindone tra ultimo Medioevo e Barocco”. W: Il potere e la devozione. La Sindone e la Biblioteca Reale di Torino, red. Vera Comoli i Giovanna Giacobello Bernard, 47–56. Milano: Electa, 2000.

Gentile, Guido. „I contributi di Carlo Borromeo e l’epoca barocca”. W: Guardare la Sindone. Cinquecento anni di liturgia sindonica, red. Gian Maria Zaccone i Giuseppe Ghiberti, 229–57. Cantalupa: Effatà Editrice, 2007.

Giunta Fabio. „La ‘Pittura’ di Giovan Battista Marino. Note sull’adorazione della Sacra Sindone tra Cinaque e Seicento”. Studi e Problemi di Critica Testuale 95, nr 2 (2017): 127–48.

Grossman, Sheldon. „The Sovereingty of the Painted Image. Poetry and the Shround of Turin”. W: From Rome to Eternity. Catholicism and the Arts in Italy, ca. 1550–1650, red. Pamela M. Jones i Thomas Worcester, 179–222. Leiden: Brill, 2002.

Gutiérrez, Mariano Ibeas. „Assula Crucis, reliquias en relación con los Lignum Crucis y Spina Christi. Una lectura de la obra del Padre Faci: Aragón Reyno de Christo y Dote de María SS.Mª. II Parte (año 1750)”. W: Las reliquias y sus usos. De lo terapéutico a lo taumatúrgico, red. Francisco Alfaro Pérez, Carolina Naya Franco i Juan Postigo Vidal, 290–305. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 2022.

Kolrud, Kristine. „‘Ritratti’ del santo Sudario a Parigi tra diplomazia, arte e devozione”. W: Tra Francia e Spagna. Reti diplomatiche, territori e culture nei domini sabaudi fra Tre e Settecento, red. Alessandro Celi i Matthew Vester, 175–92. Roma: Carocci Editore, 2017.

Lanza, Giovanni. La Santissima Sindone del Signore che si venera nella Reggia Cappella in Torino: Notizie e considerazioni. Torino: Roux Frassati, 1898.

Macera, Mirella. „Il restauro della Sacrestia Superiore della Cappella della Sindone”. W: Il Tesoro della Sindone. Mirabilia del sacro e incisioni sidoniche di Umberto II di Savoia, red. Daniela Biancolini, Mirella Macera i Roberto Medico, 29–32. Torino: Daniela Piazza Editore, 2010.

Machiavelli, Niccolò. Książę. Tłum. i oprac. Czesław Nanke. Kęty: Wydawnictwo Antyk, 2005.

Maletto, Pietro Francesco. Historia del Beato Amedeo, terzo duca di Savoia. Torino: Giovanni Antonio Seghino, 1613.

Manunta, Maria Rosaria. „Catalogo delle opere”. W: Il potere e la devozione. La Sindone e la Biblioteca Reale di Torino, red. Vera Comoli i Giovanna Giacobello Bernard, 115–61. Milano: Electa, 2000.

Marino, Giambattista. „La Pittura”. W: Giambattista Marino, Le dicerie sacre, 75–123. Venezia: Giovanni Pietro Brigonci, 1674.

Massabò Ricci, Isabella i Claudio Rosso. „La corte quale rappresentazione del potere sovrano”. W: Figure del barocco in Piemonte. La corte, la città, i cantieri, le province, red. Giovanni Romano, 11–40. Torino: Cassa di Risparmio di Torino, 1988.

Medico, Roberto. „Il Tesoro della Sindone”. W: Il Tesoro della Sindone. Mirabilia del sacro e incisioni sidoniche di Umberto II di Savoia, red. Daniela Biancolini, Mirella Macera i Roberto Medico, 41–6. Torino: Daniela Piazza Editore, 2010.

Meek, Harold Alan. Guarino Guarini and His Architecture. New Haven: Yale University Press, 1988.

Merlotti, Andrea. „I Savoia: Una dinastia europea in Sabaudia”. W: I Savoi. I secoli d’oro di una dinastia europea, red. Walter Barberis, 87–133. Torino: Einaudi, 2007.

Merlotti, Andrea. „La reliquia, lo stendardo, la chiave. La Santa Sindone nella Guerra civile (1638– 1642)”. Studi Piemontesi 45, nr 2 (2016): 413–21.

Nicolotti, Andrea. „I Savoia e la Sindone di Christo. Aspetti politici e propagandistici”. W: Christo e il potere. Teologia, antropologia e politica, red. Laura Andreani i Agostini Paravicini Bagliani, 247–81. Firenze: SISMEL – Edizioni del Galluzzo, 2015.

Nicolotti, Andrea. The Shroud of Turin: The History and Legend of the World’s Most Famous Relic. Waco, TX: Baylor University Press, 2019.

Oberli, Matthias. Magnificentia Principis. Das Mäzenatentum des Prinzen und Kardinals Maurizio von Savoyen (1593–1657). Weimar: Verlag und Datenbank für Geisteswissenschaften, 1999.

Oliva, Cinzia, Paola Tomatis, Federico Valle i Gian Maria Zaccone. La Sindone, il Fantin(o) e la copia di Santa Marta in Agliè. Castellamonte: Editrice Tipografia Baima–Ronchetti, 2023.

Paleotti, Alfonso. Esplicatione del lenzuolo ove fu involto il Signore. Bologna: Heredi di Giovanni Rossi, 1598.

Pedrini, Arnaldo. „Francesco di Sales e la Sindone”. Palestra del Clero 65, nr 7 (1986): 479–94.

Piana, Alessandro. „Sacrosanta Sindonis vere expressa imago. La copia della Sindone di Inzago che fu di San Carlo Borromeo”. Ricerche Storiche sulla Chiesa Ambrosiana 38 (2020): 203–20.

Rainero, Christian, Luigi Puddu, Riccardo Coda, Alessandro Migliavacca i Giuseppe Modarelli. „Esposizioni d’arte e Ostensione della S.S. Sindone tra XIX e XX secolo: un modello di amministrazione razionale”. W: Storia della ragioneria e arti / Accounting History and Arts. Atti del

XIV Convegno Nazionale SISR, Torino, 22–23 novembre 2018, 387–411. Roma: RIREA, 2018.

Dostęp: 11.05.2024. https://air.unimi.it/retrieve/dfa8b99f–8b09–748b–e053–3a05fe0a3a96/Atti%20 SISR%20Torino%202018.pdf.

Roggero Bardelli, Costanza. „Sguardi sulla Sindone di pellegrini e viaggiatori in età moderna”. W: Il potere e la devozione. La Sindone e la Biblioteca Reale di Torino, red. Vera Comoli i Giovanna Giacobello Bernard, 57–74. Milano: Electa, 2000.

Rossi di Marignano, Federico A. Carlo Borromeo. Un uomo, una vita, un secolo. Milano: Mondadori, 2010.

Savio, Pietro. „Pellegrinaggio di San Carlo Borromeo alla Sindone in Torino”. Aevum 7, nr 4 (1933): 423–54.

Scott, John Beldon. „ Seeing the Shroud: Guarini’s Reliquary Chapel in Turin and the Ostension of a Dynastic Relic”. The Art Bulletin 77, nr 4 (1995): 609–37.

Smith, Samantha L. „Truth and the Transunto: A copy of the Holy Shroud in Sixteenth-Century Bologna”. Acta ad Archeologiam et Artium Historiam Pertinentia, N.S. 32, nr 18 (2020): 59–79.

Solaro, Agaffino. Sindone evangelica, historica, e theologica. Torino: Il Cavalleris, 1627.

Symcox, Geoffrey. „Dinastia, stato, amministrazione”. W: I Savoia. I secoli d’oro di una dinastia europea, red. Walter Barberis, 49–86. Torino: Einaudi, 2007.

Tamburini, Luciano. „I luoghi della Sindone”. W: Il potere e la devozione. La Sindone e la Biblioteca Reale di Torino, red. Vera Comoli i Giovanna Giacobello Bernard, 89–96. Milano: Einaudi, 2000.

Tomatis, Paola. San Francesco di Sales e la Sindone. Tra devozione e iconografia. Torino: Ateneo Pontifico Regina Apostolorum, 2022.

Vanuxem, Jacques. „Le baroque au Piémont. Fêtes emblèmes, devises du XVIIe siècle”. W: Renaissance – Maniérisme – Baroque. Actes du XIe Stage international de Tours, 289–300. Paris: Librairie Philosophique J. Vrin, 1972.

Wilke, Thomas. „Weltkulturerbe(n). Die Residenzen des Hauses Savoyen in Turin und Umgebung”. W: Weltkulturerbe(n). Formen, Funktionen und Objekte kulturellen Erinnerns im und an das Mittelalter, red. Andrea Schindler i Andrea Stieldorf, 167–96. Bamberg: University of Bamberg Press, 2015.

Wilson, Peter H. Der Dreißigjährige Krieg. Eine europäische Tragödie. Darmstadt: Theiss Verlag, 2021.

Zaccone, Gian Maria. La Sindone. Storia di una immagine. Milano: Paoline Editoriale Libri, 2010.

Zaccone, Gian Maria, „Le Sindoni dipinte. La coppia di Carlo Cusetti”. W: Il Tesoro della Sindone. Mirabilia del sacro e incisioni sidoniche di Umberto II di Savoia, red. Daniela Biancolini, Mirella Macera i Roberto Medico, 15–6. Torino: Daniela Piazza Editore, 2010.