Kształtowanie mauzoleum władcy jako narzędzia polityki dynastycznej w szesnastowiecznej Europie. Wybrane przykłady

Piotr Gryglewski

doi:10.18290/rh26744.1

Data publikacji : 2026-06-19

Tom 74 Nr 4 (2026)

Kształtowanie mauzoleum władcy jako narzędzia polityki dynastycznej w szesnastowiecznej Europie. Wybrane przykłady

Piotr Gryglewski

https://orcid.org/0000-0002-2712-2855

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26744.1

Abstrakt

Artykuł omawia wybrane przykłady mauzoleum władców XVI-wiecznej Europy, akcentując ich rolę jako narzędzia polityki dynastycznej. Wskazuje, że miejsca pochówku monarchów, wraz z ich architektoniczną i plastyczną oprawą, pełniły funkcje wykraczające poza aspekt sepulkralny, stając się istotnym elementem strategii legitymizacyjnych, propagandowych i religijnych. Na tle dynamicznych przemian politycznych, dynastycznych, ideowych i konfesyjnych epoki wczesnonowożytnej nie istniał dla nich jeden uniwersalny model. Formy takich założeń różniły się w zależności od tradycji lokalnych, bieżących potrzeb politycznych i konfesyjnych oraz wyborów artystycznych. Przykładami takich założeń są cenotaf cesarza Maksymiliana I w Innsbrucku oraz mauzoleum władców Hiszpanii w Granadzie. Od połowy XVI w., kosztem indywidualnego upamiętnienia, wyraźnie wzrastało znaczenie wymiaru dynastycznego, co ilustrują prestiżowe realizacje: Escorial fundacji Filipa II, kaplica Walezjuszy w Saint-Denis czy Capella Principi we Florencji. Obiekty te, często inspirowane prestiżowymi wzorcami artystycznymi, łączyły funkcję grobową z manifestacją ciągłości władzy. Na tle europejskim autor analizuje również polskie przykłady: od nagrobka Jana Olbrachta, poprzez Kaplicę Zygmuntowską – pierwotnie pomyślaną jako indywidualne mauzoleum, które z czasem zyskało funkcję dynastyczną – po inne fundacje Anny Jagiellonki (m.in. mauzoleum Stefana Batorego) oraz królowej Bony w Bari. Wskazuje na różnorodność rozwiązań: od kaplic powiązanych z katedrą po wolnostojące mauzolea, takie jak projekt kościoła św. Anny w Wilnie. Podkreśla, że wybory artystyczne były determinowane nie tylko modą renesansową, lecz także bieżącymi wyzwaniami politycznymi i legitymizacyjnymi. W artykule wyraźnie została zaakcentowana potrzeba rozwiniętych badań porównawczych, które uwzględniałyby złożone konteksty historyczne i funkcje ideowe, a nie tylko analizę formy. Mauzolea były bowiem istotnym elementem ikonosfery epoki, a także ważnym narzędziem budowania prestiżu dynastii i obrazowania ciągłości monarchii. Przykłady z XVI w. stały się wzorcami dla późniejszych realizacji.

Słowa kluczowe:

Mauzoleum, mauzoleum nowożytne, sztuka renesansowa, architektura renesansowa, sztuka XVI w., architektura XVI w., polityka dynastyczna

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Andermann Kurt. Kirche und Grablege: Zur sakralen Dimension von Residenzen. W: Residenzen: Aspekte hauptstädischer Zentralität von der frühern Neuzeit bis zum Ende der Monarchie, red. Kurt Andermann, 166–87. Sigmaringen: Jan Thorbecke Verlag, 1992.

Baresel-Brand, Andrea. Grabdenkmäler nordeuropäischer Fürstenhäuser im Zeitalter der Renaissance 1550–1650. Kiel: Verlag Ludwig, 2007.

Bassett, Michele Beth. The Funerary Patronage of Catherine de’Medici: The Tomb Henri II, Heart Monuments and the Valois Chapel. Ann Arbor: UMI Press, 1999.

Bellot, Christoph. „Auf welsche art, der zeit gar new erfunden. Zur augsburger Fuggerkapelleˮ. W: Humanismus und Renaissance in Augsburg. Kulturgeschichte einer Stadt zwischen Spätmittelalter und Draiβigjahren Krieg, red. Gernot M. Müller, 445–90. Berlin–New York: De Gruyter, 2010.

Bevilacqua, Mario C. A. „An Etching of the Cappella dei Principi in Florence”. Print Quarterly 30, nr 2 (2013): 144–54.

Bravermanová, Milena i Michal Lutovský. Hroby, hrobky a pohřebiště českých knížat a králů. Praha: Libri, 2001.

Brown, Elizabeth A. R. Saint‑Denis. La basilique. Photographies par Claude Sauvageot. Saint‑Léger- ‑Vauban: Zodiaque, 2001. Cecchinelli, Cristina i Alessandra Talignani. „Madama Margaret: A Patron of Palazzi and a Mausoleum”.

W: Margaret Duchess of Parma. The Emperor’s Daughter between Power and Image, red. Katrien Lichtert, 186–97. Veurne: Hannibal Books, 2024.

Crossley, Paul. „Bohemia Sacra and Polonia Sacra: Liturgy and History in Prague and Cracow Cathedrals”. Folia Historiae Artium, Seria Nowa 7 (2001): 49–69.

Czyżewski, Krzysztof J. „Kaplica Wazów – czyli ostatnie mauzoleum jagiellońskie na Wawelu”. Studia Waweliana 17 (2016): 77–128.

Dectot, Xavier. Les tombeaux des familles royales de la péninsule Ibérique au Moyen Âge (Histoires de famille. La parenté au Moyen Âge). Turnhout: Brepols, 2009.

Erlande-Brandenburg, Alain. Le roi est mort. Étude sur les funérailles, les sépultures et les tombeaux des rois de France jusqu’à la fin du XIIIe siècle. Genève: Droz, 1975.

Fabiański, Marcin. „Nagrobek króla Jana Olbrachta w katedrze krakowskiej”. W: Wokół wawelskiego dworu Jagiellonów: cztery studia o sztuce renesansowej, red. Tomasz Pasteczka, 23–108. Kraków: Zamek Królewski na Wawelu–Państwowe Zbiory Sztuki, 2020.

Ferretti, Emanuela. „Sacred Space and Architecture in the Patronage of the First Grand Duke of Tuscany Cosimo I, San Lorenzo, and the Consolidation of the Medici Dynasty”. W: San Lorenzo. A Florentine Church, red. Robert W. Gaston i Louis A. Waldman, 504–24. Florence–Cambridge, MA: Villa I Tatti–The Harvard University Center for Italian Renaissance Studies–Harvard University Press, 2017.

Fischinger, Andrzej. „Przebudowa kaplicy Mariackiej w katedrze Wawelskiej na mauzoleum króla

Stefana Batorego”. Studia do Dziejów Wawelu 1 (1955): 349–65.

Frommel, Sabine. „Florence, Rome, la France: la convergence de modeles dans l’architecture de Catherine de Medicis”. W: Il Mecenatismo di Caterina de’ Medici. Poesia, feste, musica, pittura, scultura, architettura, red. Sabine Frommel i Gerhard Wolf, 281–303. Venezia: Marsilio, 2008.

Giesey, Ralph E. The Royal Funeral Ceremony in Renaissance France. Genève: Librairie Droz, 1960.

Graf, Klaus. „Stil als Erinnerung. Retrospektive Tendenzen in der deutschen Kunst um 1500ˮ. W: Wege zur Renaissance. Beobachtungen zu den Anfängen neuzeitlicher Kunstauffassung im Rheinland und den Nachbargebieten um 1500, red. Norbert Nußbaum, Claudia Euskirchen i Stephan Hoppe, 19–29. Köln: SH‑Verlag, 2003.

Grandolfo, Alessandro. „The Funerary Monument of Bona Sforza in the Basilica of San Nicola in Bari: History and Background of a Royal Mausoleum of Polish Patronage”. Zeitschrift für Kunstgeschichte 86, nr 4 (2023): 477–504.

Gryglewski, Piotr. „Wpływ fundacji papieskich na polską architekturę początku XVI wieku. Watykański kontekst mauzoleum prymasa Jana Łaskiego”. Roczniki Humanistyczne 68, nr 4 (2020): 109–38.

Guttmejer, Karol. „Kościół pw. św. Anny i św. Barbary na zamku wileńskim. Nieukończone mauzoleum królewskie”. Artifex Novus, nr 7 (2023): 4–25.

Hajduk, Olga Maria. Santi Gucci Fiorentino: Artist and Entrepreneur in Early Modern Poland. Abingdon: Routledge, 2024.

Horsch, Markus. Architektur unter Margarethe von Österreich, Regentin der Niederlande. 1507–1530. Brussel: Paleis der Academien, 1994.

Hollingsworth, Mary. Medyceusze. Tajemna historia dynastii. Tłum. Paulina Maksymowicz. Warszawa: Bellona, 2024.

Jamski, Piotr. „Kaplica świętego Kazimierza w Wilnie i jej twórcy”. Biuletyn Historii Sztuki 68, nr 1 (2006): 19–44.

Jamski, Piotr. „Kaplica Św. Kazimierza w Wilnie i jej twórcy”. Acta Academiae Artium Vilnensis 51 (2008): 91–112.

Januszek‑Sieradzka, Agnieszka. „Anna Jagiellonka jako fundatorka wyposażenia kaplicy Zygmuntowskiej”. TEKA Komisji Historycznej 13 (2016): 41–57.

Kozakiewiczowa, Helena. „Z działalności budowlanej Zygmunta Augusta (kościół św. Anny–św. Barbary na dolnym zamku wileńskim)”. Biuletyn Historii Sztuki 30, nr 4 (1968): 436–44.

Laguna Paúl, Teresa. „Una capilla mía que dicen de los Reyes: Memoria de la Capilla Real de la Catedral Mudéjar, la aljama cristianizada, de Santa María de Sevilla”. W: La capilla Real. XIX Edición del Aula Hernán Ruiz, Sevilla, 25–26 octubre 2012, red. Alfonso Jiménez Martín, 177–233. Sevilla: Catedral de Sevilla, 2012.

Leistenschneider, Eva. Die französische Königsgrablege Saint-Denis. Strategien monarchischer Repräsentation 1223 bis 1461. Weimar: VDG Weimar–Verlag und Datenbank für Geisteswissenschaften, 2008.

Mata Franco, i María Ángela. Las capillas de la Catedral de Toledo: Historia, liturgia, arte. Toledo: Cabildo Primado de la Catedral de Toledo, 2018.

Meier, Thomas. Die Archäologie des mittelalterlichen Königsgrabes im christlichen Europa. Stuttgart: Jan Thorbecke Verlag, 2002. Mittelalter-Forschungen, Bd. 8.

Meyer, Rudolf J. Königs‑ und Kaiserbegräbnisse im Spätmittelalter: Von Rudolf von Habsburg bis zu Friedrich III. Köln–Weimar–Wien: Böhlau, 2000. Forschungen zur Kaiser‑ und Papstgeschichte des Mittelalters 19.

Meys, Oliver. Memoria und Bekenntnis: Die Grabdenkmäler evangelischer Landesherren im Heiligen Römischen Reich Deutscher Nation im Zeitalter der Konfessionalisierung. Regensburg: Schnell & Steiner, 2009.

Morrogh, Andrew Dermot. „The Medici Chapel: The Designs for the Central Tomb”. W: Michelangelo Drawings, red. Craig Hugh Smyth, 142–61. Washington, DC: Center for Advanced Study in the Visual Arts–National Gallery of Art, 1992. Studies in the History of Art 33.

Mossakowski, Stanisław. Kaplica Zygmuntowska (1515–1533). Problematyka artystyczna i ideowa mauzoleum króla Zygmunta I. Warszawa: Liber Pro Arte, 2007.

Mozzati, Tommaso. „Charles V, Bartolomé Ordóñez, and the Tomb of Joanna of Castile and Philip of Burgundy in Granada: An Iconographical Perspective of a Major Royal Monument of Renaissance Europe”. Mitteilungen des Kunsthistorischen Institutes in Florenz 59, nr 2 (2017): 174–200.

Neri, Damiano. „La leggenda di trasferire il Santo Sepolcro a Firenze”. W: Custodia di Terra Santa, 1342–1942, red. Virgilio C. Corbo, 75–8. Gerusalemme: Tipografia dei Padri Francescani, 1951.

Pajor, Piotr. O budowaniu królestwa. Książęce i królewskie fundacje architektoniczne w Małopolsce jako środek reprezentacji władzy 1243–1370. Kraków: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana–Muzeum Narodowe w Krakowie, 2020.

Panofsky, Erwin. Grabplastik: Vier Vorlesungen über ihren Bedeutungswandel von Alt‑Agypten bis Bernini, red. Horst W. Janson, tłum. Lise Lotte Möller. Köln: DuMont Schauberg, 1964.

Rinaldi, Alessandro. „La cappella dei Principi in S. Lorenzo e le retrovie del Barocco”. W: Il Barocco romano e l’Europa, red. Marcello Fagiolo i Maria Luisa Madonna, 321–55. Rzym: Istituto Polografico e Zecca dello Stato, 1992.

Romo, Jorge Espinel. El monasterio de San Juan de los Reyes de Toledo: De la fundación a la restauración. Trabajo de Fin de Grado. Valladolid: Universidad de Valladolid, 2018.

Scheicher, Elisabeth. „Kaiser Maximilian plant sein Grabmal”. Jahrbuch des Kunsthistorischen Museums Wien 1 (1999): 81–117.

Scheichl, Andrea. „Wer war(en) Jörg Kölderer? Innsbrucker Hofmaler und Tiroler Baumeister”. W: Kaiser Maximilian I. und die Kunst der Dürerzeit, red. Maria Luise Sternath i Eva Michel, 80–9. Wien–München: Albertina Wien–Prestel Verlag, 2012.

Silver, Larry A. Marketing Maximilian: The Visual Ideology of a Holy Roman Emperor. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2008.

Smith, Jeffrey C. German Sculpture of the Later Renaissance, c. 1520–1580: Art in an Age of Uncertainty. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1994.

Sobieski, Jakub. Peregrynacja po Europie [1607–1613] i Droga do Baden [1638], oprac. Józef Długosz. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich–De Agostini, 1991.

Tanner, Marie. Jerusalem on the Hill: Rome and the Vision of Saint Peter’s Basilica in the Renaissance. London: Harvey Miller Publishers, 2010.

Walczak, Marek. „Topografia nekropolii królewskiej na Wawelu w średniowieczu”. W: Procesy przemian w sztuce średniowiecznej. Przełom – regres – innowacja – tradycja. Studia z historii sztuki, red. Rafał Eysymontt i Romuald Kaczmarek, 147–61. Warszawa: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2014.

Waźbiński, Zygmunt. „Mauzoleum królowej Bony Sforzy w Bari. Przyczynek do dziejów polityki dynastycznej królowej Anny, ostatniej Jagiellonki”. Folia Historiae Artium 15 (1979): 59–86.

Vaccaro, Vincenzo i Franco Vestri. La cappella dei principi. Storia di un restauro – The Medici Chapel of the Princes: The Story of Restoration. Firenze: Sillabe, 2018.