Interpretacje mitów w pismach Plutarcha z Cheronei

Andrzej Korczak; Krzysztof Narecki

doi:10.18290/rh26743.3

Data publikacji : 2026-06-01

Tom 74 Nr 3 (2026)

Interpretacje mitów w pismach Plutarcha z Cheronei

Andrzej Korczak

https://orcid.org/0000-0002-2563-9201

Krzysztof Narecki

https://orcid.org/0000-0003-0384-3698

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26743.3

Abstrakt

Artykuł prezentuje złożone poglądy Plutarcha na treści zawarte w mitach, które pojawiają się w niektórych pismach Cheronejczyka. Egzegeta zauważa różnorodność mitów, która wymusza odmienne metody ich interpretacji. Z jednej strony znajduje w mitach teorię idei Platona, z drugiej zaś przytacza interpretacje związane z tradycyjną pobożnością. Jednocześnie kieruje się interpretacjami egipskich mędrców, które każą widzieć w mitach prawdy ezoteryczne. Jest to możliwe, gdyż Plutarch stosuje alegoryczną interpretację wielu mitów, uważając przy tym, że nie ma zasadniczej różnicy pomiędzy mentalnością Egipcjan i Greków. Interpretacje alegoryczne prowadzą go do mistycznej antropologii i neoplatońskiej teorii kosmosu, choć pisarz zdaje sobie sprawę z możliwych nadużyć alegorycznej metody. Dzięki różnorodności interpretacji teoria mitów Plutarcha jest bardzo dobrym wprowadzeniem w poglądy filozoficzne i kulturę jego czasów.

Słowa kluczowe:

Plutarch z Cheronei, pisma Plutarcha, mity, interpretacja

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła i przekłady

Alkinous. Wykład nauk Platona (Didaskalikos). Przeł., komentarzem opatrzył i wstępem poprzedził Kazimierz Pawłowski. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2008.

Apulejusz z Madaury. O bogu Sokratesa. O Platonie i jego nauce. O świecie. Pseudo-Apulejusz. Asklepiusz czyli rozmowa z Hermesem Trismegistosem. Przeł., komentarzem opatrzył i wstępem poprzedził Kazimierz Pawłowski, przekład przejrzał Mikołaj Szymański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.

Diodor Sycylijski. Czyny i dzieła herosów i półbogów. Przekład i wstęp Sylwester Dworacki, komentarz Leszek Mrozewicz. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2010.

Herodot. Dzieje. Przeł. Seweryn Hammer, opracował Romuald Turasiewicz. Wrocław: Ossolineum, 2005.

Julian Apostata. Przeciw Galilejczykom. Imperatoris Iuliani contra Galilaeos. Przekład, wstęp i objaśnienia Anna Pająkowska. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2012.

Maksymos z Tyru. Konferencje filozoficzne (wybór). Z j. greckiego przeł., wstępem i komentarzem opatrzył Marian Szarmach. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2022.

Pauzaniasz. U stóp boga Apollona: z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie księgi VIII, IX i X. Przeł. z języka greckiego Janina Niemirska-Pliszczyńska, Henryk Podbielski, oprac. Henryk Podbielski. Warszawa: De Agostini, 2005.

Platon. Kratylos. Z języka greckiego przeł. i komentarzem opatrzył Witold Stefański. Wstęp Krystyna Tuszyńska-Maciejewska. Wrocław: Ossolineum, 1990.

Platona poezja i mądrość. Teksty wybrał, przeł. i skomentował Zygmunt Kubiak. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1996.

Plutarch z Cheronei. Jak młodzież powinna słuchać poetów. Przekład zbiorowy pod kierunkiem Kazimierza Kumanieckiego. Warszawa: PWN, 1957.

Plutarch. Dialog o miłości erotycznej. W: Moralia (Wybór). T. 1. Przeł., wstępem i przypisami opatrzyła Zofia Abramowiczówna, 309–371. Warszawa: PWN, 1977.

Plutarch. O E delfickim. W: Moralia (Wybór). T. 2. Przeł., wstępem i przypisami opatrzyła Zofia Abramowiczówna, 8–32. Warszawa: PWN, 1988.

Plutarch. O Izydzie i Ozyrysie. Przekład, wstęp i objaśnienia Anna Pawlaczyk. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2003.

Plutarch. O obliczu widniejącym na tarczy księżyca. W: Moralia (wybór). T. 2. Przeł., wstępem i przypisami opatrzyła Zofia Abramowiczówna, 127–195. Warszawa: PWN, 1988.

Plutarch. O odwlekaniu kary przez bogów. W: Moralia (Wybór). T. 2. Przeł., wstępem i przypisami opatrzyła Zofia Abramowiczówna, 77–126. Warszawa: PWN, 1988.

Plutarch. O zabobonności. W: Moralia (Wybór). T. 1. Przeł., wstępem i przypisami opatrzyła Zofia Abramowiczówna, 107–128. Warszawa: PWN, 1977.

Plutarch. O zamilknięciu wyroczni. W: Moralia. Wybór pism filozoficzno-popularnych. Przeł. i oprac. Zofia Abramowiczówna, 314–389. Wrocław: Ossolineum, 1954.

Plutarch. Zalecenia małżeńskie. W: Moralia. Wybór pism filozoficzno-popularnych. Przeł. i oprac. Zofia Abramowiczówna, 46–64. Wrocław: Ossolineum, 1954.

Plutarch. Żywoty równoległe. T. 1: Tezeusz – Romulus i ich porównanie. Likurg – Numa i ich porównanie. Przeł. i wstępem poprzedził Kazimierz Korus, przypisami i komentarzem opatrzyli Lech Trzcionkowski i Kazimierz Korus. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2004.

Salustios. „O bogach i świecie”. Przeł. Maciej Staniszewski. Przegląd Filozoficzno-literacki 19, nr 1 (2008): 41–57.

Snaith, Norman Henry, red. Hebrew Old Testament. London: The British and Foreign Bible Society, 1989.

Staniszewski, Maciej. Traktat Salustiosa „O bogach i świecie”. Warszawa: wydano nakładem Autora, 2013.

Opracowania

Babut, Daniel. „La nature de l’âme et les passions chez Plutarque”. W: Actes du VIIIe Congrès de l’Association Guillaume Budé (Paris, 5-10 avril 1968), 530–532. Paris: Les Belles Lettres, 1969.

Banek, Kazimierz. „Starożytne kontakty grecko-egipskie”. Przegląd Religioznawczy, nr 1 (2013): 3–19.

Banek, Kazimierz. Religia a polityka w starożytnej Grecji. Od epoki mykeńskiej do Aleksandra Macedońskiego. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1985.

Banek, Kazimierz. W kręgu Hermesa Trismegistosa. Rozważania na temat genezy mitu i kultu. Warszawa: Okultura, 2013.

Brenk, Frederic Eugene. In Mist Apparelled. Religious Themes in Plutarch’s Moralia and Lives. Lugduni Batavorum: Brill, 1977.

Burkert, Walter. Starożytne kulty misteryjne. Wstęp, przekład i opracowanie Krzysztof Bielawski. Bydgoszcz: Homini, 2007.

Dillon, John. The Middle Platonists. 80 B.C. to A.D. 220. Rev. ed. with a new afterword. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1996.

Dzielska, Maria. „Wstęp”. W: Proklos. Elementy teologii. Przeł. Robert Sawa, wstęp i red. naukowa Maria Dzielska, 3–26. Warszawa: Wydawnictwo Akme, 2002.

Ferrari, Francesco. „Der Gott Plutarchs und der Gott Platons”. W: Gott und die Götter bei Plutarch. Götterbilder – Gottesbilder – Weltbilder, red. Rainer Hirsch-Luipold, 13–25. Berlin: Walter de Gruyter, 2005.

Görgemanns, Herwig. „Eros als Gott in Plutarchs «Amatorius»”. W:Gott und die Götter bei Plutarch. Götterbilder – Gottesbilder – Weltbilder, red. Rainer Hirsch-Luipold, 169–195. Berlin: Walter de Gruyter, 2005.

Hardie, Philip R. „Plutarch and the Interpretation of Myth”. W: Aufstieg und Niedergang der römischen Welt: Geschichte und Kultur Roms im Spiegel der neueren Forschung. T. 33. Cz. 6: Sprache und Literatur, red. Wolfgang Haase, 4743–4787. Berlin: Walter de Gruyter, 1992.

Komorowska, Joanna. „Wprowadzenie”. W: Plutarch z Cheronei. Pisma egzegetyczne: O powstaniu duszy w Timajosie. Dociekania platońskie. Rozważania biesiadne (VIII 2). Przeł., wstępem i objaśnieniami opatrzyła Joanna Komorowska, 9–30. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2012.

Korus, Kazimierz. „Plutarch”. W: Literatura Grecji starożytnej. T. 2: Proza historyczna, krasomówstwo, filozofia i nauka, literatura chrześcijańska, red. Henryk Podbielski, 241–269. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2005.

Lamberton, Robert. „Religion and Myth in Plutarch”. W: The Cambridge Companion to Plutarch, red. Frances B. Titchener i Alexei V. Zadorojnyi, 122–137. Cambridge: Cambridge University Press, 2023.

Opsomer, Jan. „In the Spirit of Plato”. W: The Cambridge Companion to Plutarch, red. Frances B. Titchener i Alexei V. Zadorojnyi, 79–100. Cambridge: Cambridge University Press, 2023.

Pawłowski, Kazimierz. ,,Odkrycie nadprzyrodzoności i niecielesności w filozofii średnioplatońskiej i jego egzystencjalne konsekwencje”. Filozofia chrześcijańska 13 (2016): 77–95.

Pawłowski, Kazimierz. Alkinous i średni platonizm. Pragnienie wejrzenia poza to, co widzialne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe UKSW, 2019.

Pettazzoni, Raffaele. Wszechwiedza bogów. Tłum. Barbara Sieroszewska. Warszawa: Książka i Wiedza, 1967.

Reale, Giovanni. Historia filozofii starożytnej. T. 4: Szkoły epoki cesarstwa. Przeł. Iwo Zieliński. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1999.

Roskam, Geert. „Plutarch’s Use of Myths in His Anti-Stoic and Anti-Epicurean Polemics”. W: A Man of Many Interests: Plutarch on Religion, Myth and Magic. Essays of Honor of Aurelio Pérez Jiménes, red. Delfim F. Leão i Lautaro Roig Lanzilotta, 211–227. Leiden: Brill, 2019.

Sinko, Tadeusz. Zarys literatury greckiej. T. 2: Literatura w epoce hellenistycznej i za cesarstwa rzymskiego. Warszawa: PWN, 1959.

Słownik grecko-polski. T. 1. Red. Zofia Abramowiczówna. Warszawa: PWN, 1958.

Świderkówna, Anna. Bogowie zeszli z Olimpu. Bóstwo i mit w greckiej literaturze świata hellenistycznego. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991.

Temple, Robert K. G. Tajemnica Syriusza. Tłum. Maria Kuźniak. Poznań: Wydawnictwo Brama, 2001.

Vidal, Gore. Julian. Przeł. Bronisław Zieliński. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970.