Filozoficzno-teologiczne źródła ewolucji kanoniczego statusu eremity w Królestwie Francji (XVII–XVIII w.): studium historyczno-prawne

Marcin Bider

doi:10.18290/rh26742.12

Data publikacji : 2026-04-01

Tom 74 Nr 2 (2026)

Filozoficzno-teologiczne źródła ewolucji kanoniczego statusu eremity w Królestwie Francji (XVII–XVIII w.): studium historyczno-prawne

Marcin Bider

https://orcid.org/0000-0001-9446-1753

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26742.12

Abstrakt

Artykuł korzysta z metody historyczno-prawnej i zawiera analizę filozoficzno-teologicznych źródeł, które legły u podstaw promulgacji norm regulujących kanoniczny status eremitów w Królestwie Francji (XVII–XVIII w.). W artykule analizowane są oświeceniowe idee filozoficzne, a więc: koncepcja religii naturalnej, antropologia Encyklopedystów oraz motywy zaczerpnięte z francuskiej literatury, które następnie przyjęła kultura prawno-kanoniczna Królestwa Francji; stało się to możliwe za pośrednictwem teologii ascetycznej (a więc jansenizmu, gallikanizmu i w końcu kwietyzmu). Biskupi rezydencjalni, będąc kościelnymi prawodawcami, za pośrednictwem publikowanych ordonansów oraz statutów wydanych na lokalnych synodach zreformowali status kanoniczny eremitów. Biskupi zobowiązywali francuskich eremitów m.in. do utrzymywania się z pracy rąk własnych, ograniczając do minimum uprawnienie do kwesty, oraz wprowadzili obowiązek ścisłego podporządkowania sobie każdego eremity. Filozoficzne idee oświeceniowe przeniknęły do prawa kanonicznego w postaci „nowej” wizji człowieka za pośrednictwem teologii „ascetycznej”. Przemiany społeczno-polityczne oraz ewolucja prawa kanonicznego doprowadziły w końcu do zmierzchu indywidualnej formy życia eremickiego w Królestwie Francji w XVIII w.

Słowa kluczowe:

eremita, anachoreta, jansenizm, gallikanizm, kwietyzm, obowiązek pracy, jałmużna

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bertot, Jacques. Directeur mystique: œuvres choisies. Toulouse: Carmel, 2005.

Besse, Jean. „Anachorètes”. W: Dictionnaire de Théologie Catholique. T. 1A, red. Alfred Vacant i in., 1134–1141. Paris: Letouzey et Ané, 1903.

Bider, Marcin. „Formy kanonicznej zależności indywidualnego eremity od hierarchii kościelnej w potrydenckich źródłach prawa Kościoła łacińskiego”. Prawo Kanoniczne 62, nr 2 (2019): 55–73.

Chmielewski, Marek. „Kwietyzm”. W: Leksykon duchowości katolickiej, red. Marek Chmielewski, 459–460. Kraków: Wydawnictwo „M”, 2002.

Cousin, Patrice, i Philippe Rouillard. „Eremiti di San Giovanni Battista, in Francia”. W: Dizionario degli Istituti di Perfezione. T. 3, red. Guerrino Pelliccia i Giancarlo Rocca, 1209–1210. Roma: Edizioni Paoline, 1976.

Cousin, Patrice. „Anciens ermites et ermitages de l’actuel diocèse de Sens”. Bulletin de la Société des sciences historiques et naturelles de l'Yonne 101 (1965-1966): 81–165; 102 (1967-1968): 5–106.

Despland, Michel. La religion en Occident: évolution des idées et du vécu. Montréal: Éditions Fidès, 1979.

Doyère, Pierre. „Erémitisme en Occident”. W: Dictionnaire de spiritualité ascétique et mystique. T. 4. Cz. 1, red. Marcel Viller i in., 936–953. Paris: Beauchesne, 1960.

Doyère, Pierre. „Ermites”. W: Dictionnaire de droit canonique. T. 5, red. Raoul Naz, 412–429. Paris: Letouzey et Ané, 1953.

Fénelon, François. Abhandlung über die reine Liebe: Die Kontroverse mit dem Bischof von Meaux über den Begriff der Caritas. Red. Albrecht Kreuzer. Freiburg: Karl Alber, 2018.

Guillot, Michel. „Du réclusoir à la communauté. L’ermitage de Sénart aux XVIIe et XVIIIe siècles”. W: Paris et ses campagnes sous l'Ancien Régime, red. Michel Balard, Jean-Claude Herve i Nicole Lemaitre, 276–291. Paris: Éditions de la Sorbonne, 2020.

Hemperek, Piotr. „Sprawa egzempcji zakonów w okresie oświecenia”. Prawo Kanoniczne 25, nr 1-2 (1982): 151–163.

Heuclin, Jean. „L’érémitisme au diocèse de Cambrai d’après l’Institut des Ermites de Fénelon (1714)”. W: Fénelon, évêque et pasteur en son temps (1695-1715), red. Gilles Derégnaucourt i Philippe Guignet, 109–124. Villeneuve d’Ascq: Publications de l’Institut de recherches historiques du Septentrion, 1996.

Kołakowski, Leszek. Bóg nam nic nie jest dłużny: krótka uwaga o religii Pascala i o duchu jansenizmu. Kraków: Znak, 1994.

Krynen, Jean. La mystique déracinée. Drame (moderne) de la théologie et de la philosophie chrétiennes (XIIIe-XXe siècle). Toulouse: Presses de l’Université Toulouse Capitole, 2016.

Leclercq, Henri. „Erémitisme”. W: Dictionnaire d’Archéologie Chrétienne et de Liturgie. T. 5. Cz. 1, red. Fernand Cabrol i Henri Leclercq, 384–386. Paris: Letouzey et Ané, 1922.

Lehner, Ulrich I. „Catholic Theology and the Enlightenment (1670–1815)”. W: The Oxford Handbook of Catholic Theology, red. Lewis Ayres i Medi Ann Volpe, 595–611. Oxford: Oxford University Press, 2015.

Lialine, Clément. „Érémitisme. I. En Orient. II: En Occident”. W: Dictionnaire de Spiritualité Ascétique et Mystique Doctrine et Histoire. T. 4. Cz. 1, red. Marcel Viller i in., 936–953. Paris: Beauchesne, 1960.

Masson, Philippe. „L’Erémitisme dans les diocèses champenois et lorrains. Fin XVIe – courant XIXe siècle”. Les Carnets du LARHRA, nr 1 (2014). Dostęp 20.01.2026. https://publications prairial.fr/larhra/index.php?id=1085.

Masson, Philippe. „Les ermites et le travail à l’époque moderne”. W: Le travail comme catégorie culturelle 127e congrès national des sociétés historiques et scientifiques, «Le travail et les hommes», Nancy, 2002, red. Jean-René Trochet, 19–29. Paris: Éditions du Comité des travaux historiques et scientifiques, 2005.

McManners, John. Church and Society in Eighteenth-Century France. T. 2: The Religion of the People and the Politics of Religion. Oxford: Oxford University Press, 1999.

Mordefroid, Jean-Luc. „Michel de Sainte-Sabine, Le Frère Jean-Jacques et la Franche-Comté: Les ermitages de Malans (Doubs), Vescles (Jura) et Pouillat (Ain) avant 1647–1659”. Travaux: Société d’émulation du Jura (2009): 155–175.

Nickl, Peter. „Quietismus, Hesychasmus”. W: Historisches Wörterbuch der Philosophie. T. 7, red. Joachim Ritter i Karlfried Gründer, 1834–1837. Basel: Schwabe, 1989.

Paquin, Michel. „Toussaint Cartier”. W: Dictionary of Canadian biography online. T. 3, red. Ramsay Cook i in. Toronto: University in Toronto, 2003. Dostęp 20.01.2026. http://www.biographi.ca/en/bio/cartier_toussaint_3E.html.

Rahner, Karl, i Herbert Vorgrimler. Mały słownik teologiczny. tłum. Tadeusz Mieszkowski i Paweł Pachciarek. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1987.

Sainsaulieu, Jean. „Ermites”. W: Dictionnaire d’histoire et de Géographie Écclésiastique. T. 15, red. Alfred Baudrillart i in., 771–787. Paris: Letouzey et Ané, 1963.

Sainsaulieu, Jean. Études sur la vie érémitique en France de la Contre-réforme à la Restauration. Rozprawa doktorska, Université de Paris IV, 1973.

Sainsaulieu, Jean. Les ermites français. Paris: Éditions du Cerf, 1974.

Santschi, Catherine. „Les ermites du Valais”. Vallesia 43 (1988): 1–103.

Schmidt-Biggemann, Wilhelm. „Jansenismus”, w: Historisches Wörterbuch der Philosophie. T. 4, red. Joachim Ritter i in., 634–640. Basel: Schwabe, 1976.

Simiz, Stefano. „Prêcher et faire prêcher: l’évêque et la prédication diocésaine au XVIIIe siècle”. W: Les évêques des Lumières. Administrateurs, pasteurs, prédicateurs, red. Stéphane Gomis, 23–34. Clermont: Presses Universitaires Blaise Pascal, 2015.

Tüchle, Herman, i Cornelius A. Bouman. Historia Kościoła. T. 3: 1500–1715. Tłum. Jerzy Piesiewicz. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1986.

Ward, William R. Early evangelicalism: A Global Intellectual History, 1670-1789. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.

Winandy, Jacques. „Eremita: In Occidente (statuto canonico)”. W: Dizionario degli Istituti di Perfezione. T. 3, red. Guerrino Pelliccia i Giancarlo Rocca, 1154–1155. Roma: Edizioni Paoline, 1976.