W reakcji na katastrofę. Upadek Francji w dziennikach Andrzeja Bobkowskiego i Alexandra Wertha z wiosny 1940 roku

Maciej Nowak

doi:10.18290/rh25731.13s

Data publikacji : 2025-11-21

Tom 73 Nr 1 Zeszyt specjalny (2025)

W reakcji na katastrofę. Upadek Francji w dziennikach Andrzeja Bobkowskiego i Alexandra Wertha z wiosny 1940 roku

Maciej Nowak

https://orcid.org/0000-0003-4885-741X

DOI: https://doi.org/10.18290/rh25731.13s

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest interpretacji dzienników Andrzeja Bobkowskiego (1913–1961) i Alexandra Wertha (1901–1969). Obydwaj autorzy, polski intelektualista i angielski dziennikarz, przebywali w momencie ataku niemieckiego na Francję w maju 1940 w stolicy tego kraju i prowadzili tam swoje dzienniki. Zatem są to diariusze wojenne, ale nie okupacyjne czy frontowe. Pierwszy tekst pozostaje do tej pory w rękopisie, drugi został opublikowany na jesieni 1940 pod tytułem The Last Days of Paris. Dzienniki Bobkowskiego i Wertha dokumentują reakcję na zbliżającą się katastrofę Francji, ich samych, jak i stolicy. Bobkowski robi to w odniesieniu do losów osobistych, widząc w upadku Francji powód kolejnego życiowego kryzysu, który po pewnym czasie zinterpretuje jako okoliczność uświadamiającą mu jego pisarskie powołanie. Natomiast Werth postrzega załamanie Trzeciej Republiki jako zagrożenie dla cywilizacji europejskiej, co wiedzie go do odkrycia wartości podstawowych elementów, z których ona się składa. Obydwaj autorzy ostatecznie przedstawiają więc przesilenie historyczne jako konflikt o charakterze aksjologicznym (moralnym, estetycznym, duchowym).

Słowa kluczowe:

Andrzej Bobkowski, Alexander Werth, dzienniki wojenne, II wojna światowa, biografia

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Benjamin, Walter. Pasaże, tłum. Ireneusz Kania. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005.

Boal, David. Journaux intimies sous l’occupation. Paris: Armand Colin, 1993.

Bobkowski, Andrzej. [Dziennik wojenny], Andrzej Bobkowski Papers, PIASA, sygn. 45/8–12. Korzystam z wykonanych przeze mnie cyfrowych zdjęć całości materiału.

Bobkowski, Andrzej. Szkice piórkiem. Francja 1940–1944, t. 1–2, oprac. Piotr Śniedziewski. Kraków: Instytut Literatury, 2023.

Camus, Albert. Notatniki 1935-1959, tłum. Joanna Guze. Warszawa: Wydawnictwo Krąg, 1994.

Cardell, Kylie. “Bloodsport: Thomas Goltz and the Journalist’s Diary of War”. Biography, vol. 29, nr 4, (Fall 2006): 584–604.

Cottam, Rachel. “Diaries and Journals: General Survey”. W: The Encyclopedia of Life Writing, ed. Margaretta Jolly, 267–269. London: Fitzroy Dearborn, 2001.

Hébrard, Jean. „Między oralnością a piśmiennością”, tłum. Grzegorz Majszyk. W: Paweł Rodak, Pismo, książka, lektura. Rozmowy: Le Goff, Chartier, Hébrard, Fabre, Lejeune, 107–201. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2009.

Lejeune, Philippe. „Drogi zeszycie…”, „drogi ekranie…”. O dziennikach osobistych, tłum. Agnieszka Karpowicz, Magda i Paweł Rodakowie, oprac. Paweł Rodak. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010.

Leociak, Jacek. Tekst wobec Zagłady. (O relacjach z getta warszawskiego). Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, 1997.

Moran, Joe. “Private Lives, Public Histories: The Diary in Twentieth-Century Britain”. Journal of British Studies, vol 54, no 1 (January 2015): 138–162.

Nowak, Maciej. „Historiozofia wyczerpania. O pewnym wątku w dzienniku wojennym Andrzeja Bobkowskiego”. W: Pomiędzy nacjonalizmem a federalizmem, red. Tomasz Garbol. 91–111. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2019.

Nowak, Maciej. “Longing for Balance. A Biography of Andrzej Bobkowski”, tłum. Mikołaj Golubiewski. The Polish Review, nr 67 (3) (2022): 6–29.

Nowak, Maciej. „Prywatna książka? O materialnej postaci dziennika wojennego Andrzeja Bobkowskiego”. Sztuka Edycji, nr 1 (2024): 31–48.

Orwell, George. The Orwell Diaries, ed. Peter Davison. London: Penguin Books, 2010.

Paszek, Jerzy. „Wojna oczyma diarystów (Dąbrowska, Nałkowska, Iwaszkiewicz)”. W: Opowiedzieć historię. Prace dedykowane Profesorowi Stefanowi Zabierowskiemu, red. Beata Gontarz, Małgorzata Krakowiak, 162–171. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2009.

Rodak, Paweł. „Le «je» et la guerre”. La Faute à Rousseau, nr 35 (2004): 42–43.

Rodak, Paweł. „Wojna i zapis (o dziennikach wojennych)”. Teksty Drugie, nr 6 (2005): 33–45.

Sepp, Arvi i Hans Vandevoorde. “Reality of the Extraordinary. Wartime Diary Writing”. Revue belge de philologie et d’histoire, t. 98, fasc. 3 Langues et littératures modernes – Moderne Taal – en Letterkunde (2020): 579–592.

Soloveytchik, George. “The Last Days of Paris. A Journalist’s Diary and What Happened to France”. International Affairs Review Supplement, vol. 19, issues 3–4 (1940): 196–197.

Stoff, Andrzej. „Wartości sytuacyjne dzieła literackiego”. W: Problematyka aksjologiczna w nauce o literaturze, red. Stefan Sawicki, Andrzej Tyszczyk, 111–136. Lublin: RW KUL, 1992.

Szpociński, Andrzej. „Miejsca pamięci (lieux de mémoire)”. Teksty Drugie, nr 4 (2008): 11–20.

Werth, Alexander. The Last Days of Paris. A journalist’s Diary. London: Hamish Hamilton, 1940.

Zimand, Roman. „W nocy od 12 do 5 rano nie spałem”. „Dziennik” Adama Czerniakowa – próba lektury, oprac. tekstu Paulina Sieniuć. Warszawa: Wydawnictwo IBL PAN, 2014.