Rzeczywistość snu: Zbigniew Makowski i Hypnerotomachia Poliphili

Krzysztof Cichoń; Agnieszka Kuczyńska

doi:10.18290/rh25734.6

Data publikacji : 2025-07-14

Tom 73 Nr 4 (2025)

Rzeczywistość snu: Zbigniew Makowski i Hypnerotomachia Poliphili

Krzysztof Cichoń

https://orcid.org/0000-0003-3705-1648

Agnieszka Kuczyńska

https://orcid.org/0000-0002-4436-0038

DOI: https://doi.org/10.18290/rh25734.6

Abstrakt

Hypnerotomachia Poliphili, jedna z najpiękniejszych renesansowych książek, wydana w weneckiej oficynie Alda Manuzia w 1499 r., ma wielopoziomową strukturę snu. We śnie rozgrywa się tytułowa „walka o miłość”, którą wiedzie Poliphilo poszukujący ukochanej Polii. W planie formalnym rzeczywistość snu przekłada się na skomplikowaną semantyczną grę po-między słowem i obrazem. Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na inspirującą rolę jaką odegrała Hypnerotomachia w twórczości Zbigniewa Makowskiego (1930-2019), dla którego była stałym punktem odniesienia, szczególnie w latach 70. i 80., oraz wpisanie tego zjawiska w szerszy kontekst kulturowy. Artykuł omawia także znaczenie, jakie dla twórczości artysty miał traktat Della poetica Francesco Patriziego (1529-1597). Makowski wykorzystywał koncepcję „cudowności” (meravigilia) jako efektu przecięcia się porządku możliwego i niemożliwego do budowania własnej, surrealizującej metody intensywnego, bezpośredniego działania na widza.

Słowa kluczowe:

Hypnerotomachia Poliphili, Zbigniew Makowski, Francesco Patrizi, znak, merveilleux, surrealizm

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adamowicz, Elza. Surrealist collage in text and image: dissecting exquisite corpse. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.

Aragon, Louis. Wieśniak paryski. Przeł. Artur Międzyrzecki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1971.

Bauduin, Tessel M. „Paolo Uccello in French Surrealism: Doubling Antonin Artaud”. RIHA Journal (2023), Article 0296. https://doi.org/10.11588/riha.2023.1.92215.

Bélanger, Anne. Bomarzo ou les incertitudes de la lecture. Figure de la ‘meraviglia’ dans un jardin maniériste du XVIe siècle. Paris: H. Champion, 2008.

Bird, Daniel. „Diabelskie gry. Surrealizm w polskim kinie emigracyjnym”. W: Dzieje grzechu. Surrealizm w kinie polskim, red. Kamila Wielebska i Kuba Mikurda, 76-97. Kraków–Warszawa: korporacja ha!art, 2010.

Breton, André. Art magique, [1957]. W: André Breton. Oeuvre complètes. T. 4, red. Marguerite Bonnet, 47-289. Paris: Gallimard, 2008.

Breton, André. Manifeste du surréalisme [1924]. W: André Breton. Manifestes du surréalismes. Paris: Gallimard, 1990.

Carruthers, Mary. The Craft of Thought: Meditation, Rhetoric, and the Making of Images, 400-1200. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.

Castleman, Riva. A Century of Artists Books. New York: The Museum of Modern Art, 1994.

„Gdzie czekają niespodzianki… Ze Zbigniewem Makowskim rozmawia Krystyna Nastulanka”, Polityka nr 51 (23.12.1978), 6.

Fabiani Giannetto, Raffaella. „‘Not before either known or dreamt of’: The ‘Hypnerotomachia Poliphili’ and the craft of Wonder”. Word & Image 31, z. 2 (2015): 112-118.

Fermor, Sharon. Piero Di Cosimo: Fiction, Invention and Fantasia. London: Reaktion Books, 1993.

Foucault, Anne. Histoire du surréalisme ignoré (1945-1969). Du Déshonneur des poètes au «surréalisme éternel». Paris: Hermann, 2022.

Garin, Eugenio. Medioevo e Rinascimento. Studi e Ricerche. Rome: Editori Laterza, 1993.

„Gdzie czekają niespodzianki… Ze Zbigniewem Makowskim rozmawia Krystyna Nastulanka”, Polityka nr 51 (23.12.1978), 5-6.

Hubert, Renée Riese. Surrealism and the Book. Berkley and Los Angeles: University of California Press, 1988.

Hunt, John Dixon. „The plot of ‘Hypnerotomachia Poliphili’ and its afterlives”. Word & Image 31, z. 2 (2015): 129-139.

Janicka, Krystyna. Światopogląd surrealizmu. Jego założenia i konsekwencje dla teorii twórczości i teorii sztuki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969.

Jarecka, Dorota. „Artysta na ruinach. Sztuka polska lat 40 i surrealistyczne konotacje”. Miejsce 2 (2016): 5-28.

Klimkiewicz, Anna. ‘Hypnerotomachia Poliphili’ Francesca Colonny. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2015.

Klimkiewicz, Anna. „Wokół sekretów ‘Hypnerotomachii Poliphili’”. W: En quête de sens. Études dédiées à Marcela Świątkowska. W poszukiwaniu znaczeń. Studia dedykowane Marceli Świątkowskiej, red. Joanna Górnikiewicz, Halina Grzmil-Tylutki, Iwona Piechnik, 286-293. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2010.

Kristeller, Paul Oskar. Eight Philosophers of the Italian Renaissance. Stanford: Stanford University Press, 1964.

Kuczyńska, Agnieszka. „Książka surrealistyczna w Polsce: Zbigniew Makowski, Erna Rosenstein”. W: Surrealizm. Inne mity, red. Sylwia Bryczko, 74-97. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2024. Katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Warszawie 10 maja – 11 sierpnia 2024.

Machnicka, Zofia. „Poszerzenie pola widzenia. Ruch Phases a polska scena artystyczna (1954-1967)”. W: Surrealizm. Inne mity, red. Sylwia Bryczko, 98-128. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 2024. Katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Warszawie 10 maja – 11 sierpnia 2024.

Majewski, Piotr. La vague polonaise. Migracje artystów i wędrówki dzieł sztuki nad Sekwanę w czasach żelaznej kurtyny (lata 1955-1969). Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2020.

Makowski, Zbigniew. „Autobiografie”. W: Zbigniew Makowski, opr. Mariusz Hermansdorfer, 14-60. Wrocław–Łódź: Muzeum Narodowe Wrocław–Biuro Wystaw Artystycznych, 1978. Katalog wystawy w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.

Marchiori, Giuseppe. Artisti polacchi d’oggi. Campobasso: Nocera Editore, 1967.

Patrizi, Francesco. Della poetica [1586], red. Danilo Aguzzi Barbagli, 3 vols. Florence: Istituto Nazionale di Studi sul Rinascimento, 1969-71.

Prechtl, Peter. Leksykon pojęć filozofii analitycznej. Przeł. Józef W. Bremer SJ. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2009.

Priki, Efthymia. „Crossing the Text/Image Boundary: The French Adaptations of ‘Hypnerotomachia Poliphili’”. Journal of the Early Book Society 15 (2012): 337-355.

Purnell, Fred Jr., „Jacopo Mazzoni and Galileo”. Physis 3 (1972): 273-294.

Purnell, Fred. „Francesco Patrizi”. W: The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2017 Edition), red. Edward N. Zalta. Dostęp: 12.12.2024. https://plato.stanford.edu/archives/spr 2017/entries/patrizi/.

Scarpati, Claudio. „1585-1587: Tasso, Patrizi e Mazzoni”. Aevum 76, z. 3 (2002): 761-773.

Szafrańska, Małgorzata. „Ogrody Poliphila. Wczesny ogród renesansowy w świetle ‘Hypnerotomachii Poliphili’”. Biuletyn Historii Sztuki 54, nr 1 (1992): 1-26.

Tatarkiewicz, Władysław. Historia estetyki. T. 3: Estetyka nowożytna. Warszawa: Arkady, 1991.

Wallis, Mieczysław. „O tytułach dzieł sztuki”. Rocznik Historii Sztuki 10 (1974): 7-25.

Wąski Dunaj nr 5. Ze Zbigniewem Makowskim rozmawiają Agnieszka Kuczyńska i Krzysztof Cichoń. Łódź: Atlas Sztuki, 2008.

Weinberg, Bernard. A History of Literary Criticism in the Italian Renaissance, 2 vols. Chicago: The University of Chicago Press, 1961.