Świadectwo z głębi tajgi. Jerzy Woszczynin – zapomniany rozdział polskiej literatury łagrowej

Nina Pielacińska

doi:10.18290/rh26741.3

Data publikacji : 2026-04-01

Tom 74 Nr 1 (2026)

Świadectwo z głębi tajgi. Jerzy Woszczynin – zapomniany rozdział polskiej literatury łagrowej

Nina Pielacińska

https://orcid.org/0000-0002-4839-9335

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26741.3

Abstrakt

Artykuł jest poświęcony analizie trylogii Jerzego Woszczynina – Jutro znów karczujemy, Zona i Na przełaj, będącej cennym, choć mało znanym przykładem polskiej literatury łagrowej. Autorka rekonstruuje biografię pisarza oraz kontekst powstania i recepcji jego twórczości, wskazując na jej marginalizację w dotychczasowych badaniach literaturoznawczych. Woszczynin, jako bezpośredni świadek i ofiara represji sowieckich, stworzył spójne i wieloaspektowe świadectwo życia obozowego, którego wartość wynika nie tylko z dokumentarnej rzetelności, lecz także z przemyślanej konstrukcji literackiej. Szczególną uwagę poświęcono relacji między faktem a literaturą, strategiom narracyjnym, roli pamięci i duchowym mechanizmom przetrwania. Proza Woszczynina została osadzona w kontekście polskiej literatury łagrowej XX wieku i ukazana jako ważny, dotąd niedoceniony głos w debacie o totalitaryzmie, godności ludzkiej i sile świadectwa.

Słowa kluczowe:

literatura łagrowa, literatura dokumentu osobistego, Jerzy Woszczynin, autobiografia, II wojna światowa

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

AJW. Na przełaj – maszynopis nr 31. Jerozolima 1944.

Applebaum, Anne. Gułag. Tłum. Jakub Urbański. Warszawa: Wydawnictwo Agora, 2018.

Archiwum Instytutu Hoovera, Dokumenty Władysława Andersa. Box 75 A, Folder 1, Doc. No. D1283, „Jutro znów karczujemy”; Folder 2, Doc. No D1285, „Zona”. Jerzy Woszczynin, Persja–Iran–Palestyna, 1943. Dostęp 5.02.2025. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/2110976?_Jednostka_delta=200&_Jednostka_resetCur=false&_Jednostka_cur=1&_Jednostka_id_jednostki=2110976.

Bielatowicz, Jan, red. Azja i Afryka. Antologia poezji polskiej na Środkowym Wschodzie. Palestyna: Oddział Propagandy i Kultury Dowództwa Armii Polskiej na Wschodzie, 1944.

Bryszewska, Marta, Janusz Gmitruk i Jerzy Mazurek, red. Polonia argentyńska w piśmiennictwie polskim: antologia. Buenos Aires–Warszawa: Muzeum Historii PRL, 2004.

Buryła, Sławomir. „Literatura pamięci: o pisarstwie Henryka Grynberga”. Literaturoznawstwo: historia, teoria, metodologia, krytyka 1, nr 1 (2007): 169–188.

Buryła, Sławomir. „Nowa synteza literatury łagrowej”. Rec.: Tadeusz Sucharski, „Literatura polska z sowieckiego «domu niewoli». Poetyka. Aksjologia. Twórcy”. Pamiętnik Literacki 113, nr 4 (2022): 243–250.

Całka, Małgorzata. „Z badań nad literaturą łagrową w Polsce”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum, nr 10 (2001): 137–153.

Czaplejewicz, Eugeniusz. „O polskiej literaturze łagrowej (tezy i hipotezy)”. Miesięcznik Literacki, nr 1 (1990): 63–76.

Czaplejewicz, Eugeniusz. Polska literatura łagrowa. Warszawa: PWN, 1992.

Czermińska, Małgorzata. Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie. Wyd. 2. Kraków: Universitas, 2020.

Herling-Grudziński, Gustaw. Inny świat. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000.

LaCapra, Dominick. Writing History, Writing Trauma. Baltimore: JHU Press, 2001.

Legeżyński, Stefan. „Słowo o pampie Woszczynina”. Głos. Dwutygodnik Ilustrowany 3, nr 5 (1954): 7.

Litka, Paulina i Łukasz Kowalik. „Polski mesjanizm romantyczny”. Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 27, nr 1(105) (2018): 67–91.

Maksimiuk, Diana. „Szlakiem Andersa – casus Jerzego Woszczynina (przyczynek do biografii)”. W: Znani – nieznani. Polska emigracja niepodległościowa 1939–1990, red. Jerzy Autuchiewicz i Diana Maksimiuk, 305–321. Białystok–Warszawa: Wydawnictwo IPN, 2024.

Pielacińska, Nina i Seniów Adrianna. „Obraz powojennej Polski na łamach prasy polonijnej w Argentynie na przykładzie «Głosu Polskiego» z 1949 r.”. Historia Slavorum Occidentis 13, nr 2 (37) (2023): 152–179. https://doi.org/10.15804/hso230206.

Pietrzak, Jacek. „Rola czasopisma «Junak» w kształtowaniu postaw młodzieży szkół junackich na Bliskim Wschodzie (1943–1947)”. Łódzkie Studia Teologiczne 27, nr 4 (2018): 113–129.

Radzymińska, Józefa. Biały Orzeł nad Rio de la Plata. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1971.

Radzymińska, Józefa. Książki i przyjaźnie. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984.

Ricoeur, Paul. Pamięć, historia, zapomnienie. Tłum. Janusz Margański. Kraków: Universitas, 2006.

Rodak, Paweł. „Dokument osobisty jako problem literacki (na przykładzie zapisów z czasu Zagłady)”. Autobiografia Literatura Kultura Media, nr 2 (23) (2024): 115–135. https://doi.org/10.18276/au.2024.2.23-09.

Sariusz-Skąpska, Izabella. Polscy świadkowie GUŁagu. Literatura łagrowa 1939–1989. Wyd. 3. Kraków: Universitas, 2012.

Siomkajło, Alina. „Dyskretny urok cenzury emigracyjnej 1940–2010”. W: II Kongres Polskich Towarzystw Naukowych na Obczyźnie: 4–7 września 2008, red. Lucyna Nowak, 143–176. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2010.

Sucharski, Tadeusz. Literatura polska z sowieckiego „domu niewoli”. Poetyka. Aksjologia. Twórcy. Kraków: Instytut Literatury, 2021.

Szwedowska, Joanna. „Przymus dawania świadectwa. «Inny świat» Herlinga-Grudzińskiego”. 23.01.2014. Portal Polskiego Radia SA. https://www.polskieradio.pl/8/402/artykul/1031799,przymus-dawania-swiadectwa-inny-swiat-herlingagrudzinskiego.

Taylor, Nina. „Proza zsyłkowa”. W: Literatura emigracyjna 1939–1989, t. 1, red. Marek Pytasz, 261–289. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1993.

Taylor-Terlecka, Nina, red. Gułag polskich poetów. Warszawa: Wydawnictwo MOST, 2011.

Walicki, Andrzej. Mesjanizm Adama Mickiewicza w perspektywie porównawczej. Warszawa: Wydawnictwo IBL, 2006.

Warlikowski, Sebastian. Polacy w sowieckich łagrach. Nie tylko Kołyma. Warszawa: Zona Zero, 2021.

Wolak, Łukasz. „«Ostatnie Wiadomości» nie były ostatnie…”. Moje Miasto – czasopismo polonijne dla Ciebie, nr 4 (85) (2021): 15.

Woszczynin, Jerzy. „Informacje urzędowe”; „Rozmowa w wagonie”; „Sprawa o klepkę”; „Zapałki komsomołki”; „Pomyłka o przecinek”; „Stawiam karty”. Głos Polski, nr 2562, 2563, 2565, 2567, 2572, 2578 (1957): 5.

Woszczynin, Jerzy. „Jutro znów karczujemy”. Ostatnie Wiadomości, nr 63–80 (1954).

Woszczynin, Jerzy. „Kursy zawodowe pracują”. Junak, nr 50–51 (1947): 1–2.

Woszczynin, Jerzy. „Ucieczka Klima (wyjątki z powieści pt. Zona)”. Junak, nr 1 (24) (1945): 10–11; nr 2 (25) (1945): 10–12; nr 3 (26) (1945): 16–17.

Zimand, Roman. Diarysta Stefan Ż. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.