Józef Mackiewicz – czas na reaktywację. Krótki rekonesans i propozycja badawcza

Adam Fitas

doi:10.18290/rh26741.13

Data publikacji : 2026-04-01

Tom 74 Nr 1 (2026)

Józef Mackiewicz – czas na reaktywację. Krótki rekonesans i propozycja badawcza

Adam Fitas

https://orcid.org/0000-0002-2523-0924

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26741.13

Abstrakt

Artykuł przedstawia krótki rekonesans badawczy dotyczący recepcji twórczości Józefa Mackiewicza w Polsce, a także postuluje nowe odczytania tego pisarstwa. Jego współczesna „reaktywacja” powinna, po pierwsze, objąć nowo odkryte i opublikowane teksty autora Drogi donikąd (zwłaszcza publicystykę i korespondencję), po drugie, uwzględniać współczesne metody badawcze, które wydają się szczególnie adekwatne w stosunku do tej twórczości. Autor sugeruje, że takimi metodologiami są geopoetyka, ekokrytyka oraz poetyka sensualna. Zarys projektu takich badań został zaproponowany na końcu artykułu.

Słowa kluczowe:

Józef Mackiewicz, komunizm, natura, geopoetyka, ekokrytyka, poetyka sensualna, realizm

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bałżewska, Katarzyna. Józef Mackiewicz a tradycja romantyczna. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2025.

Bałżewska, Katarzyna. Miejsca i rzeczy. Szkice o twórczości Józefa Mackiewicza. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2024.

Bałżewska, Katarzyna. Przestrzenie totalitarnego zniewolenia. Doświadczenie wojny i okupacji w twórczości Józefa Mackiewicza. Warszawa: Instytut Pileckiego, 2020.

Barcz, Anna. Realizm ekologiczny. Od ekokrytyki do zookrytyki w literaturze polskiej. Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, 2016.

Bąkowski, Michał. „Wstęp do bibliografii, czyli na początku było «Słowo»”. W: Józef Mackiewicz, Nudis verbis, 517–549. Londyn: Kontra, 2003.

Bąkowski, Michał. „Wstęp do bibliografii, czyli o roli donosów policyjnych w badaniach literackich”. W: Józef Mackiewicz, Nudis verbis, wyd. 2, 533–565. Londyn: Kontra, 2017.

Bolecki, Włodzimierz. Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu. Zarys monograficzny. Wyd. 2 uzup., popr. i rozsz. Kraków: Arcana, 2007.

Eberhardt, Grzegorz. Pisarz dla dorosłych. Opowieść o Józefie Mackiewiczu. Wrocław: „Lena”–Stowarzyszenie „Solidarność Walcząca”, 2008.

Fitas, Adam. Model powieści Józefa Mackiewicza. Lublin: TN KUL, 1996.

Fitas, Adam. Patriota pejzażu. Studia i szkice do portretu Józefa Mackiewicza. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2019.

Fitas, Adam. „Twórczość Józefa Mackiewicza – nowe źródła i nowe perspektywy badawcze”. W: Sam jeden i inni. Wrocławskie odczytania twórczości Józefa Mackiewicza, red. Małgorzata Misiak, 29–39. Warszawa: IPN, 2024.

Fitas, Adam. Tylko prawda jest ciekawa. O twórczości Józefa Mackiewicza. Kraków–Warszawa: Instytut Literatury–Wydawnictwo Naukowe UKSW, 2019.

Fitas, Adam. „Zrozumieć pejzaż, czyli klucz do (geo)poetyki twórczości Józefa Mackiewicza”. W: Jedynie prawda jest ciekawa… Józef Mackiewicz i jego dziedzictwo. Studia i szkice, red. Małgorzata Ptasińska, 167–181. Warszawa: IPN, 2024.

Kozłowska, Nina i Małgorzata Ptasińska, red. Zmagania z historią. Życie i twórczość Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej. Warszawa: IPN, 2011.

Lewandowska, Ilona i Andrzej Pukszto, red. Wilnianie, świadkowie Katynia, emigranci. Stanisław Swianiewicz i Józef Mackiewicz. Wilno: Instytut Polski w Wilnie–Fundacja „Pomoc Polakom na Wschodzie” im. Jana Olszewskiego–Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2023.

Lewandowski, Wacław. Józef Mackiewicz. Artyzm. Biografia. Recepcja. Londyn: Kontra, 2000.

Łukomski, Grzegorz. Józef Mackiewicz (1902–1985). Antykomunizm jako imperatyw kategoryczny. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2022.

Łukomski, Grzegorz. Józef Mackiewicz (1902–1985). Intelektualista u źródeł antykomunizmu ideowego. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2019.

Maciąg, Kazimierz. Sam jeden. Józef Mackiewicz – pisarz i publicysta. Warszawa: IPN, 2021.

Mackiewicz, Józef. Bulbin z jednosielca. Londyn: Kontra, 2001.

Mackiewicz, Józef. Droga donikąd. Wyd. 6. Londyn: Kontra, 2022.

Mackiewicz, Józef. Fakty, przyroda i ludzie. Londyn: Kontra, 1984.

Mackiewicz, Józef. Gest rycerskiej tradycji. Londyn: Kontra, 2020.

Mackiewicz, Józef. Najstarsi tego nie pamiętają ludzie. Londyn: Kontra, 2021.

Mackiewicz, Józef. Nie wychylać się!. Londyn: Kontra, 2021.

Mackiewicz, Józef. Nudis verbis. Londyn: Kontra, 2003.

Mackiewicz, Józef. Nudis verbis. Suplement. Londyn: Kontra, 2017.

Mackiewicz, Józef. Okna zatkane szmatami. Londyn: Kontra, 2002.

Mackiewicz, Józef. Optymizm nie zastąpi nam Polski. Londyn: Kontra, 2005.

Mackiewicz, Józef. Prawda w oczy nie kole. Londyn: Kontra, 2002.

Mackiewicz, Józef. Sprawa mordu katyńskiego. Ta książka była pierwsza. Londyn: Kontra, 2009.

Mackiewicz, Józef. Szabla i pałka gumowa. Londyn: Kontra, 2015.

Mackiewicz, Józef. Tajemnica żółtej willi i inne opowiadania. Londyn: Kontra, 2015.

Mackiewicz, Józef. Wielkie tabu i drobne fałszerstwa. Londyn: Kontra, 2015.

Mackiewicz, Józef. Wieszać czy nie wieszać? Londyn: Kontra, 2015.

Mackiewicz, Józef. Wrzaski i bomby. Londyn: Kontra, 2021.

Mackiewicz, Józef i Barbara Toporska. Droga Pani… Londyn: Kontra, 1984.

Mackiewicz, Józef i Barbara Toporska. Listy do i od Redakcji „Kultury”. Londyn: Kontra, 2015.

Mackiewicz, Józef i Barbara Toporska. Listy do Redaktorów „Wiadomości”. Londyn: Kontra, 2010.

Mackiewicz, Józef i Barbara Toporska. Wielka niewiadoma. Listy do i od różnych osób. Londyn: Kontra, 2022.

Mackiewicz, Józef, Barbara Toporska i Paweł Jankowski. Listy. Londyn: Kontra, 2017.

Mackiewicz, Józef, Barbara Toporska i Janusz Kowalewski. Listy. Londyn: Kontra, 2020.

Mackiewicz, Józef, Barbara Toporska i Michał K. Pawlikowski. Listy. Londyn: Kontra, 2022.

Mackiewicz, Józef, Barbara Toporska i Juliusz Sakowski. Listy. Londyn: Kontra, 2019.

Mackiewicz, Józef, Barbara Toporska, Michał Chmielowiec i Irena Chmielowcowa. Listy. Londyn: Kontra, 2020.

Mackiewicz, Józef, Barbara Toporska, Stasys Lozoraitis i Wincenta Lozoraitis. Listy. Londyn: Kontra, 2025.

Mackiewicz, Józef, Sergiusz Woyciechowski, Borys Kowerda i in. Listy. Londyn: Kontra, 2024.

Malewski, Jerzy [Włodzimierz Bolecki]. Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu. Kraków: Arka, 1991.

Misiak, Małgorzata, red. Sam jeden i inni. Wrocławskie odczytania twórczości Józefa Mackiewicza. Warszawa: IPN, 2024.

Platt, Dobrosława, red. „Piękno i smutek tych wszystkich rzeczy…”. Józef Mackiewicz. Materiały z sesji naukowej, zorganizowanej z okazji 80 lat działalności Biblioteki Polskiej POSK w Londynie. Londyn: Biblioteka Polska POSK, 2023.

Ptasińska, Małgorzata, red. Jedynie prawda jest ciekawa… Józef Mackiewicz i jego dziedzictwo. Studia i szkice. Warszawa: IPN, 2024.

Ruchniewicz, Krzysztof i Marek Zybura, red. Józef Mackiewicz (1902–1985). Świadek „krótkiego stulecia”. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2013.

Rybicka, Elżbieta. Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich. Kraków: Universitas, 2014.

Sensualność w kulturze polskiej. Przedstawienia zmysłów człowieka w języku, piśmiennictwie i sztuce od średniowiecza do współczesności. Dostęp 13.03.2026. https://sensualnosc.bn.org.pl/.

Stoff, Andrzej. „Wartości sytuacyjne dzieła literackiego”. W: Problematyka aksjologiczna w nauce o literaturze. Studia, red. Stefan Sawicki i Andrzej Tyszczyk, 111–135. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1992.

Supruniuk, Mirosław A. „Antykomunista w drugim obiegu, czyli dlaczego Józef Mackiewicz nie pisał do podziemnej prasy w Polsce”. W: Jedynie prawda jest ciekawa… Józef Mackiewicz i jego dziedzictwo. Studia i szkice, red. Małgorzata Ptasińska, 214–230. Warszawa: IPN, 2024.

Surynt, Izabela. „Dzika kraina bagien i rojstów. O konstrukcjach Wschodu w reportażach Józefa Mackiewicza”. W: Józef Mackiewicz (1902–1985). Świadek „krótkiego stulecia”, red. Krzysztof Ruchniewicz i Marek Zybura, 41–71. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2013.

Zadencka, Maria. Obrazy suwerenności. O wyobraźni politycznej w literaturze polskiej XIX i XX wieku. Warszawa: IBL PAN, 2007.

Zadencka, Maria. W poszukiwaniu utraconej ojczyzny. Obraz Litwy i Białorusi w twórczości wybranych polskich pisarzy emigracyjnych. Florian Czarnyszewicz, Michał Kryspin Pawlikowski, Maria Czapska, Czesław Miłosz, Józef Mackiewicz. Uppsala: Uppsala University, 1995.

Zybura, Marek, red. Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2009.

Zybura, Marek, red. Nad twórczością Józefa Mackiewicza. Warszawa: Baza, 1990.