Smutek i żal Juliana Apostaty po wyjeździe przyjaciela i doradcy Salustiosa. Mowa IV Cezara Juliana Apostaty

Anna Pająkowska-Bouallegui

doi:10.18290/rh26743.4

Data publikacji : 2026-06-01

Tom 74 Nr 3 (2026)

Smutek i żal Juliana Apostaty po wyjeździe przyjaciela i doradcy Salustiosa. Mowa IV Cezara Juliana Apostaty

Anna Pająkowska-Bouallegui

https://orcid.org/0000-0003-0383-8098

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26743.4

Abstrakt

Cesarz Julian Apostata jest jednym z najbardziej interesujących władców w dziejach państwa rzymskiego. Jesienią 355 roku z powodu trudnej sytuacji politycznej na Zachodzie cesarstwa cesarz Konstancjusza II mianował Juliana cezarem. Do grona współpracowników cezara Juliana na galijskim dworze należał kwestor Saturninus Secundus Salustios, który szybko stał się kimś więcej – prawdziwym przyjacielem i powiernikiem. Cezar Julian z powodu przymusowego, wskutek intryg dworskich, wyjazdu Salustiosa z Galii czuł ogromny żal i smutek, czemu dał wyraz w Mowie IV – Mowie pocieszającej samego siebie po wyjeździe znakomitego Salustiosa. To także pochwała przyjaźni rozumianej przez Juliana jako opartej na pokrewieństwie duchowym, tym samym poziomie wykształcenia, a także wspólnych ideałach. Mowa IV może pretendować zarówno do miana dzieła retorycznego, jak i filozoficznego, tekstu kluczowego dla zrozumienia początków kariery Juliana i bardzo ważnego dla zrozumienia kultury intelektualnej jego czasów.

Słowa kluczowe:

Julian Apostata, Saturninus Secundus Salustios, Mowa IV Cezara Juliana

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Źródła

Ammianus Marcellinus. Dzieje rzymskie. T. 1: Księgi XIV–XXV. Przekł., wstępem i przypisami opatrzył Ignacy Lewandowski. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2002.

Cyceron. Leliusz o przyjaźni. Przeł., oprac. i wstępem poprzedził Józef Korpanty. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1997.

Cyceron. Pisma filozoficzne. T. 3: Księgi akademickie, O najwyższym dobru i złu, Paradoksy stoików, Rozmowy tuskulańskie. Przekł. Józef Śmigaj i Wiktor Kornatowski. Warszawa: PWN, 1961.

Dion Chryzostom. Mowy. T. 2. Przekł., wstęp i przypisy Katarzyna Jażdżewska. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2019.

Eunapios z Sardes. Zapiski historyczne. Przekł., wstęp i objaśnienia Anna Pająkowska-Bouallegui. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013.

Giuliano Imperatore. A Salustio: Autoconsolazione per la partenza dell`ottimo Salustio. Tłum. na j. włoski, wstęp i komentarz Marco Ugenti. Pisa: Fabrizio Serra Editore, 2014.

Giuliano Imperatore. Lettere e discorsi. Red. Maria C. De Vita. Milano: Bompiani, 2022.

Gli occhi dell`anima. Intreccio di scrittura fra Giuliano detto Apostata e Saturnino Secundo Salustio, Il Catechismo di Salustio. Red. Giuseppe Dagnino. Genova: ECIG, 1996.

Grzegorz z Nazjanzu. Mowy wybrane. Red. Stefan Kazikowski. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1967.

Hermiasz Sozomen. Historia Kościoła. Przekł. Stefan Kazikowski. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1989.

Homer. Iliada. Przekł. Franciszek Dmochowski. Wrocław: Ossolineum, 2004.

Homer. Odyseja. Przekł. Lucjan Siemieński. Wrocław: Ossolineum, 2004.

Jamblich. Żywot Pitagorasa. W: Porfiriusz, Jamblich, Anonim. Żywoty Pitagorasa. Przekł., wstęp i przypisy Janina Gajda-Krynicka, 45–124. Wrocław: Epsilon, 1993.

Julian Apostata. Cesarze. Przekł., wstęp i komentarz Anna Pająkowska. Fontes Historiae Antiquae 27. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2013.

Julian Apostata. List do filozofa Temistiosa. Przekł., wstęp i objaśnienia Anna Pająkowska. Fontes Historiae Antiquae 22. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2011.

Julian Apostata. List do rady i ludu ateńskiego. Przekł., wstęp i objaśnienia Anna Pająkowska. Fontes Historiae Antiquae 7. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2006.

Julian Apostata. Listy. Przekł. Witold Klinger. Wrocław: Ossolineum, 1962.

Julian Apostata. Misopogon, czyli Nieprzyjaciel brody. Przekł., wstęp i objaśnienia Anna Pająkowska. Fontes Historiae Antiquae 13. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2009.

Julian Apostata. Mowa III. Mowa pochwalna na cześć cesarzowej Euzebii. Przekł., wstęp i objaśnienia Anna Pająkowska-Bouallegui. Fontes Historiae Antiquae 45. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2019.

Julian Apostata. Przeciw Galilejczykom. Przekł. wstęp i objaśnienia Anna Pająkowska. Fontes Historiae Antiquae 24. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2012.

Juliano. Discursos I–V. Tłum. na j. hiszpański, wstęp, komentarz José Garcia Blanco. Madrid: Gredos, 1979.

Diogenes Laertios. Żywoty i poglądy słynnych filozofów. Przekł. Irena Krońska, Kazimierz Leśniak, Witold Olszewski. Warszawa: PWN, 1968.

Libanios. Wybór mów. Przekł. Leokadia Małunowiczówna. Wrocław: Ossolineum, 2006.

Marek Aureliusz. Rozmyślania. Do siebie samego. Przekł., wstęp i komentarz Krzysztof Łapiński. Warszawa: Czarna Owca, 2011.

Menander Rhetor. Opera. Ed. Donald A. Russell i Nigel G. Wilson. Oxford: Oxford University Press, 1981.

Platon. Dialogi. T. 1. Przekł. Władysław Witwicki. Kęty: Antyk, 1999.

Plutarch. O wygnaniu. W: Moralia (Wybór). T. 2. Przeł., wstępem i przypisami opatrzyła Zofia Abramowiczówna, 327–354. Warszawa: PWN, 1988.

Sokrates Scholastyk. Historia Kościoła. Przekł. Stefan J. Kazikowski. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1986.

Temistios. Discorsi di Temistio. Red. Riccardo Maisano. Torino: UTET, 1995.

The Works of the Emperor Julian. T. 1–3. Tłum. na j. angielski Wilmer C. Wright. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1962–1969.

Zosimos. Nowa historia. Przeł. Helena Cichocka. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1993.

Literatura przedmiotu

Athanassiadi, Polymnia. Julian. An Intellectual Biography. London: Routledge, 1992.

Bowersock, Glen Warren. Julian the Apostate. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.

Browning, Robert. The Emperor Julian. Berkeley: University od California Press, 1978.

Desnier, Jean-Luc. „Salutius-Salustius”. Revue des Etudes Anciennes 85, nr 1-2 (1983): 53–65.

Lössl, Josef. „Julian`s „Consolation to Himself on the Departure of the Excellent Salutius”: Rhetoric and Philosophy in the Fourth Century”. W: Emperor and Author: The Writings of Julian The Apostate, red. Nicholas Baker-Brian i Shaun Tougher, 61–74. Swansea: The Classical Press of Wales, 2012.

Małunowiczówna, Leokadia. „Co to jest konsolacja?”. Eos 57 (1967-1968): 69–78.

Marcone, Arnaldo. Giuliano. Roma: Salerno Editrice, 2018.

Matthews, John. The Roman Empire of Ammianus. London: Duckworth, 1989.

Miguel Alonso-Nuñez, José. „El cesar Juliano y el filosofo Salustio”. Helmantica 29, nr 90 (1979): 399–402.

Olszaniec, Szymon. Comites consistoriani w wieku IV. Studium prosopograficzne elity dworskiej cesarstwa rzymskiego 320-395 n.e. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2007.

Olszaniec, Szymon. „Krąg uczniów Aidesiosa. Przyczynek do problematyki środowisk neoplatońskich w 2 połowie IV wieku”. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Historyczno-Społeczne. Historia 31 (1999): 157–171.

Pająkowska-Bouallegui, Anna. „Droga Juliana Apostaty do samodzielnej władzy cesarskiej”. Biografistyka Pedagogiczna 10, nr 2 (2025): 429–456. https://doi.org/10.36578/BP.2025.10.35.

Pająkowska-Bouallegui, Anna. „Homer w pismach satyrycznych cesarza Juliana Apostaty”. W: W kręgu antycznych politei. Księga jubileuszowa ofiarowana profesorowi Janowi Ilukowi, red. Wojciech Gajewski i Ireneusz Milewski, 306–318. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2017.

Pająkowska-Bouallegui, Anna. „Jak cesarz rzymski Julian Apostata dbał o zdrowie?”. W: Medicina antiqua, mediaevalis et moderna. Historia – Filozofia – Religia, red. Sylwia Konarska-Zimnicka, Lucyna Kostuch i Beata Wojciechowska, 91–102. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2019.

Pająkowska-Bouallegui, Anna. „Orybazjusz – nadworny lekarz i przyjaciel cesarza Juliana Apostaty”. W: Medicina antiqua, mediaevalis et moderna. Historia – Filozofia – Religia. T. 3, red Sylwia Konarska-Zimnicka, Lucyna Kostuch i Beata Wojciechowska, 57–75. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2023.

Pająkowska-Bouallegui, Anna. „Wykształcenie cesarza rzymskiego Juliana Apostaty”. W: Dziecko w historycznej przestrzeni edukacji, red. Beata Orłowska, Beata Uchto-Żywica i Krzysztof Prętki, 69–94. Gorzów Wielkopolski: Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim, 2020.

Pizzolato, Luigi. L`idea di amicizia nel mondo antico, classico e cristiano. Torino: G. Einaudi, 1993.

Ricciotti, Giuseppe. L’imperatore Giuliano L’Apostata secondo i documenti. Milano: Mondadori, 1962.

Staniszewski, Maciej. Traktat Salustiosa „O bogach i świecie”. Warszawa: wydano nakładem Autora, 2013.

Więckowski, Stanisław. Julian „Apostata” jako administrator i prawodawca. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze „Polska Zjednoczona”, 1930.

Netografia

Inscription in honour of the praet. prefect Salutius from Rome by Valentinian I and Valens. CIL, VI, 1764. Les Préfets du Prétoire de l’Empire Tardif. Dostęp 16.11.2024. http://ppret-inscriptions.huma-num.fr/en/inscriptions/ppret51.html.

Plutarch. Consolatio ad Apollonium. Perseus. Dostęp 4.02.2026. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0172.

Plutarch. Vitae decem oratorum. Perseus. Dostęp 7.02.2026. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0344.