Wyobrażenie, fałsz i prawda w sztuce i w nauce. Uwagi z socjologii literatury

Paweł Ćwikła

doi:10.18290/rns2026.0001

Data publikacji : 2026-02-11

Nr Online First

Wyobrażenie, fałsz i prawda w sztuce i w nauce. Uwagi z socjologii literatury

Paweł Ćwikła

https://orcid.org/0000-0001-6912-0324

DOI: https://doi.org/10.18290/rns2026.0001

Abstrakt

Fikcja jest istotnym tworzywem literatury, ale czy „zmyślenie” może odgrywać ważną rolę w pracy socjologa? Artykuł proponuje refleksję nad tym, że relacji między realną rzeczywistością a wytworami wyobraźni nie można sprowadzić do prostego przeciwstawienia prawdy i fałszu i że dotyczy to nie tylko kultury artystycznej, lecz także nauki. Skoro tym, co łączy pisarza i naukowca, jest odkrywanie i przekazywanie prawdy, to w jakim stopniu każdy z nich może w tym celu posługiwać się kreowaniem obrazów, retoryką, narracją, wreszcie fikcją? Autor sięga, między innymi, do okresu w historii socjologii, kiedy pojawiały się propozycje, aby to „socjologia literacka” była właściwą formą nauki o społeczeństwie; zastanawia się też, jaką rolę literatura może odgrywać w kształtowaniu wyobrażeń społecznych jako przedmiot analiz socjologicznych. Artykuł jest też próbą zabrania głosu w dyskusji nad tym, czy zadania sztuki można przenieść do debat o powinnościach nauki.

Słowa kluczowe:

socjologia literatury, wyobrażenia społeczne, wyobraźnia socjologiczna, prawda, fałsz

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Ćwikła, P. (2026). Wyobrażenie, fałsz i prawda w sztuce i w nauce. Uwagi z socjologii literatury. Roczniki Nauk Społecznych, (Online First). https://doi.org/10.18290/rns2026.0001

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bonnell F.B., Kenneth F., Hanselman D. i Killblane R.E. (2017), When Historians and Curators Go to War: Capturing History When and Where It Happens, Federal History Journal, nr 9, s. 131-145.

Bourdieu P. (2005), Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, tłum. P. Biłos, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Bystroń J.S. (1936), Literatura jako zjawisko społeczne, Przegląd Socjologiczny 4, z. 3-4, s. 452-463.

Castaneda C. (1968), The Teachings of Don Juan, Los Angeles: University of California Press.

Castaneda C. (1971), A Separate Reality: Further Conversations With Don Juan, New York: Simon & Schuster.

Castaneda C. (1972), Journey to Ixtlan: The Lessons of Don Juan, New York: Simon & Schuster.

Comte A. (2003/1844), Rozprawa o duchu filozofii pozytywnej, tłum. J.K., Warszawa: Wydawnictwo De Agostini, Altaya.

Coser L.A. (1963), Introduction, [w:] L.A. Coser (red.), Sociology through Literature. An Introductory Reader, New York: Englewood Clifs, Prentice-Hall, s. 2-7.

Durkheim É. (2000), Zasady metody socjologicznej, tłum. J. Szacki, Warszawa: PWN.

Eagleton T. (2010), Rozum wiara i rewolucja. Refleksje nad debatą o Bogu, tłum. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Edling Ch. i Rydgren J. (red.) (2011), Sociological Insights of Great Thinkers. Sociology through Literature, Philosophy and Science, Santa Barbara, CA: Praeger.

Genzlinger N. (2018), Hayden White, Who Explored How History Is Made, Dies at 89, New York Times, 9.03, https://www.nytimes.com/2018/03/09/obituaries/hayden-white-who-explored-how-history-is-made-dies-at-89.html [dostęp: 09.02.2025].

Halbwachs M. (2008), Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Nukowe PWN.

Hamilton Ch. (1991), The Hitler Diaries. Fakes that Fooled the World, Lexington, KY: University Press of Kentucky.

Harrington A. (2002), Robert Musil and Classical Sociology, Journal of Classical Sociology, nr 1, s. 59-76. https://doi.org/10.1177/1468795X02002001683

Herling-Grudziński G. (1990), Dziennik pisany nocą 1984-1988, t. II, Warszawa: Wydawnictwo Plejada.

Ingarden R. (1976), O poznawaniu dzieła literackiego, tłum. D. Gierulanka, Warszawa: PWN.

Iser W. (1989), Prospecting: From Reader Response to Literary Anthropology, Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Kołakowski L. (2004), August Comte – pozytywizm epoki romantycznej, [w:] L. Kołakowski, Filozofia pozytywistyczna. Od Hume’a do Koła Wiedeńskiego, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 53-77.

Le Bon G. (1997), Psychologia tłumu, tłum. B. Kaprocki, Warszawa: Wydawnictwo PAVO.

Lepenies W. (1997), Trzy kultury. Socjologia między literaturą a nauką, tłum. K. Krzemieniowa, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Llosa M.V. (1997), Don Kichot, czyli fikcja nad fikcjami, tłum. K. Adamska, Gazeta Wyborcza, nr 137 (z dn. 14.06.), s. 10-11.

Llosa M.V. (1999), Prawda kłamstw. Eseje o literaturze, tłum. M. Lewicka i in., Warszawa: Wydawnictwo Rebis.

Mannheim K. (1992), Ideologia i utopia, tłum. J. Miziński, Lublin: Wydawnictwo Test.

Marton Y. (2004), The Experimental Approach to Anthropology and Castaneda’s Ambiguous Legacy, [w:] A.A. Znamenski (red.), Shamanism. Critical Concepts in Sociology, t. 3, New York: Routledge Curzon, s. 17-39.

McCarthy J.F. (1988), Joyce’s Dublin: A Walking Guide to Ulysses, Dublin: Wolfhound Press.

Mille R. de (2001), The Don Juan Papers: Further Castaneda Controversies, Lincoln, NE: iUniverse.

Mills Ch.W. (1961), Elita władzy, tłum. M. Maneli, Warszawa: Książka i Wiedza.

Mills Ch.W. (2007), Wyobraźnia socjologiczna, tłum. M. Bucholc, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Oakley A. (2019), Writing Fiction as a Sociologist: An Interview with Ann Oakley, The Sociological Review Magazine, 29.03, https://thesociologicalreview.org/collections/sociology-and-literature/writing-fiction-as-a-sociologist-an-interview-with-ann-oakley [dostęp: 11.11.2024].

Parmenides (2001), O naturze (fragmenty poematu), Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria, nr 2, s. 71-85.

Paziński P. (2008), Dublin z Ulissesem, Warszawa: Wydawnictwo Czuły Barbarzyńca.

Roth M.S. (1988), Cultural Criticism and Political Theory: Hayden White’s Rhetorics of History, Political Theory, nr 4, s. 636-646. https://doi.org/10.1177/0090591788016004007

Russell B. (1919), Introduction to Mathematical Philosophy, London: George Allen & Unwin, Ltd.

Simmel G. (1975), Socjologia, tłum. M. Łukasiewicz, Warszawa: PWN.

Stanisz M. (2016), Prawda powieści według Maria Vargasa Llosy, [w:] A. Iskra-Paczkowska, S. Gałkowski i M. Stanisz (red.), Filozofia w literaturze – literatura w filozofii 2. Światy możliwe. Projekty, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, s. 185-203.

Sułkowski B. (1993), Hamletyzowanie nasze. Socjologia sztuki, polityki i codzienności, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Tazbir J. (1989), Od Haura do Isaury. Szkice o literaturze, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Ulicka D. (2005), O funkcji poznawczej „literatury” i „wiedzy o literaturze” (tezy do przyszłej antropologii literaturoznawstwa), Teksty Drugie, nr 5, s. 26-40.

Vallve C. (2016), Telling Stories to Help Understand What Sociology is About, The Sociological Review Magazine, 9.04, https://thesociologicalreview.org/collections/sociology-and-literature/telling-stories-to-help-understand-what-sociology-is-about/ [dostęp: 03.03.2025].

Watson A. (2016), Some Thoughts on ‘Sociological Fiction’, The Sociological Review Magazine, 5.04, https://thesociologicalreview.org/collections/sociology-and-literature/some-thoughts-on-sociological-fiction/ [dostęp: 03.03.2025].

Watson A. (2018), Reviewing Sociological Fiction, The Sociological Review Magazine, 3.12, https://thesociologicalreview.org/collections/sociology-and-literature/reviewing-sociological-fiction/ [dostęp: 03.03.2025].

Watson A. (2020), Into the Sea, Leiden: Brill.

Weber M. (2002), Gospodarka i społeczeństwo, tłum. D. Lachowska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wells H.G. (1914), The Contemporary Novel, [w:] H.G. Wells, An Englishman Looks at the World. Being a Series of Unrestrained Remarks upon Contemporary Matters, Leipzig: Tauchnitz.

White H. (1974), The Historical Text as Literary Artifact, Clio 3, nr 3, s. 277-303.

White H. (1992), Historiography as Narration, [w:] M. Smitt i J.H. Smith (red.), Telling Facts: History and Narration in Psychoanalysis, Baltimore: Johns Hopkins University Press, s. 284-299.

Wilson A. (2013), Hayden White’s “Theory of the Historical Work”: A Re-examination, Journal of the Philosophy of History, nr 1, s. 32-56. https://doi.org/10.1163/18722636-12341243

Zimand R. (1990), Diarysta Stefan Ż., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.