Wyobrażenie, fałsz i prawda w sztuce i w nauce. Uwagi z socjologii literatury

Paweł Ćwikła

doi:10.18290/rns2026.0001

Published : 2026-02-11

No. Online First

Imagination, Falsehood and Truth in Art and Science: Notes on the Sociology of Literature

Paweł Ćwikła

https://orcid.org/0000-0001-6912-0324

DOI: https://doi.org/10.18290/rns2026.0001

Abstract

Fiction constitutes a vital component of literature, but can figments of imagination also play a significant role in scholarly work of scholars? This article explores the notion that the relationship between the real and the imaginary world cannot be reduced to a simple dichotomy of truth and falsehood, and that this is the case not only in artistic culture but also in the realm of science. If the discovery and dissemination of truth are what writers and scientists share, to what extent can they use imagery, rhetoric, narrative, and fiction to achieve those goals? I delve into the period in the history of sociology when proposals were made to make “literary sociology” a proper form of social science. I also reflect on the current and prospective use of literary forms in the academic work of social scientists.

Keywords:

sociology of literature, social representations, sociological imagination, reality, truth, falsehood

Details

References

Statistics

Authors

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Ćwikła, P. (2026). Imagination, Falsehood and Truth in Art and Science: Notes on the Sociology of Literature. Roczniki Nauk Społecznych, (Online First). https://doi.org/10.18290/rns2026.0001

Altmetric indicators

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Bonnell F.B., Kenneth F., Hanselman D. i Killblane R.E. (2017), When Historians and Curators Go to War: Capturing History When and Where It Happens, Federal History Journal, nr 9, s. 131-145.

Bourdieu P. (2005), Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, tłum. P. Biłos, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Bystroń J.S. (1936), Literatura jako zjawisko społeczne, Przegląd Socjologiczny 4, z. 3-4, s. 452-463.

Castaneda C. (1968), The Teachings of Don Juan, Los Angeles: University of California Press.

Castaneda C. (1971), A Separate Reality: Further Conversations With Don Juan, New York: Simon & Schuster.

Castaneda C. (1972), Journey to Ixtlan: The Lessons of Don Juan, New York: Simon & Schuster.

Comte A. (2003/1844), Rozprawa o duchu filozofii pozytywnej, tłum. J.K., Warszawa: Wydawnictwo De Agostini, Altaya.

Coser L.A. (1963), Introduction, [w:] L.A. Coser (red.), Sociology through Literature. An Introductory Reader, New York: Englewood Clifs, Prentice-Hall, s. 2-7.

Durkheim É. (2000), Zasady metody socjologicznej, tłum. J. Szacki, Warszawa: PWN.

Eagleton T. (2010), Rozum wiara i rewolucja. Refleksje nad debatą o Bogu, tłum. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Edling Ch. i Rydgren J. (red.) (2011), Sociological Insights of Great Thinkers. Sociology through Literature, Philosophy and Science, Santa Barbara, CA: Praeger.

Genzlinger N. (2018), Hayden White, Who Explored How History Is Made, Dies at 89, New York Times, 9.03, https://www.nytimes.com/2018/03/09/obituaries/hayden-white-who-explored-how-history-is-made-dies-at-89.html [dostęp: 09.02.2025].

Halbwachs M. (2008), Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Nukowe PWN.

Hamilton Ch. (1991), The Hitler Diaries. Fakes that Fooled the World, Lexington, KY: University Press of Kentucky.

Harrington A. (2002), Robert Musil and Classical Sociology, Journal of Classical Sociology, nr 1, s. 59-76. https://doi.org/10.1177/1468795X02002001683

Herling-Grudziński G. (1990), Dziennik pisany nocą 1984-1988, t. II, Warszawa: Wydawnictwo Plejada.

Ingarden R. (1976), O poznawaniu dzieła literackiego, tłum. D. Gierulanka, Warszawa: PWN.

Iser W. (1989), Prospecting: From Reader Response to Literary Anthropology, Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Kołakowski L. (2004), August Comte – pozytywizm epoki romantycznej, [w:] L. Kołakowski, Filozofia pozytywistyczna. Od Hume’a do Koła Wiedeńskiego, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 53-77.

Le Bon G. (1997), Psychologia tłumu, tłum. B. Kaprocki, Warszawa: Wydawnictwo PAVO.

Lepenies W. (1997), Trzy kultury. Socjologia między literaturą a nauką, tłum. K. Krzemieniowa, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Llosa M.V. (1997), Don Kichot, czyli fikcja nad fikcjami, tłum. K. Adamska, Gazeta Wyborcza, nr 137 (z dn. 14.06.), s. 10-11.

Llosa M.V. (1999), Prawda kłamstw. Eseje o literaturze, tłum. M. Lewicka i in., Warszawa: Wydawnictwo Rebis.

Mannheim K. (1992), Ideologia i utopia, tłum. J. Miziński, Lublin: Wydawnictwo Test.

Marton Y. (2004), The Experimental Approach to Anthropology and Castaneda’s Ambiguous Legacy, [w:] A.A. Znamenski (red.), Shamanism. Critical Concepts in Sociology, t. 3, New York: Routledge Curzon, s. 17-39.

McCarthy J.F. (1988), Joyce’s Dublin: A Walking Guide to Ulysses, Dublin: Wolfhound Press.

Mille R. de (2001), The Don Juan Papers: Further Castaneda Controversies, Lincoln, NE: iUniverse.

Mills Ch.W. (1961), Elita władzy, tłum. M. Maneli, Warszawa: Książka i Wiedza.

Mills Ch.W. (2007), Wyobraźnia socjologiczna, tłum. M. Bucholc, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Oakley A. (2019), Writing Fiction as a Sociologist: An Interview with Ann Oakley, The Sociological Review Magazine, 29.03, https://thesociologicalreview.org/collections/sociology-and-literature/writing-fiction-as-a-sociologist-an-interview-with-ann-oakley [dostęp: 11.11.2024].

Parmenides (2001), O naturze (fragmenty poematu), Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria, nr 2, s. 71-85.

Paziński P. (2008), Dublin z Ulissesem, Warszawa: Wydawnictwo Czuły Barbarzyńca.

Roth M.S. (1988), Cultural Criticism and Political Theory: Hayden White’s Rhetorics of History, Political Theory, nr 4, s. 636-646. https://doi.org/10.1177/0090591788016004007

Russell B. (1919), Introduction to Mathematical Philosophy, London: George Allen & Unwin, Ltd.

Simmel G. (1975), Socjologia, tłum. M. Łukasiewicz, Warszawa: PWN.

Stanisz M. (2016), Prawda powieści według Maria Vargasa Llosy, [w:] A. Iskra-Paczkowska, S. Gałkowski i M. Stanisz (red.), Filozofia w literaturze – literatura w filozofii 2. Światy możliwe. Projekty, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, s. 185-203.

Sułkowski B. (1993), Hamletyzowanie nasze. Socjologia sztuki, polityki i codzienności, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Tazbir J. (1989), Od Haura do Isaury. Szkice o literaturze, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Ulicka D. (2005), O funkcji poznawczej „literatury” i „wiedzy o literaturze” (tezy do przyszłej antropologii literaturoznawstwa), Teksty Drugie, nr 5, s. 26-40.

Vallve C. (2016), Telling Stories to Help Understand What Sociology is About, The Sociological Review Magazine, 9.04, https://thesociologicalreview.org/collections/sociology-and-literature/telling-stories-to-help-understand-what-sociology-is-about/ [dostęp: 03.03.2025].

Watson A. (2016), Some Thoughts on ‘Sociological Fiction’, The Sociological Review Magazine, 5.04, https://thesociologicalreview.org/collections/sociology-and-literature/some-thoughts-on-sociological-fiction/ [dostęp: 03.03.2025].

Watson A. (2018), Reviewing Sociological Fiction, The Sociological Review Magazine, 3.12, https://thesociologicalreview.org/collections/sociology-and-literature/reviewing-sociological-fiction/ [dostęp: 03.03.2025].

Watson A. (2020), Into the Sea, Leiden: Brill.

Weber M. (2002), Gospodarka i społeczeństwo, tłum. D. Lachowska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wells H.G. (1914), The Contemporary Novel, [w:] H.G. Wells, An Englishman Looks at the World. Being a Series of Unrestrained Remarks upon Contemporary Matters, Leipzig: Tauchnitz.

White H. (1974), The Historical Text as Literary Artifact, Clio 3, nr 3, s. 277-303.

White H. (1992), Historiography as Narration, [w:] M. Smitt i J.H. Smith (red.), Telling Facts: History and Narration in Psychoanalysis, Baltimore: Johns Hopkins University Press, s. 284-299.

Wilson A. (2013), Hayden White’s “Theory of the Historical Work”: A Re-examination, Journal of the Philosophy of History, nr 1, s. 32-56. https://doi.org/10.1163/18722636-12341243

Zimand R. (1990), Diarysta Stefan Ż., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.