W stronę systematyzacji polskiej biżuterii ludowej XIX i początku XX wieku. Propozycje klasyfikacji

Ewa Letkiewicz

doi:10.18290/rh26744.7s

Published : 2026-09-21

Vol. 75 No. 4 Zeszyt specjalny (2027)

Towards a Systematisation of Polish Folk Jewellery of the 19th and Early 20th Centuries: Proposals for Classification

Ewa Letkiewicz

https://orcid.org/0000-0002-1621-7947

DOI: https://doi.org/10.18290/rh26744.7s

Abstract

This article attempts to systematise the phenomenon of Polish folk jewellery from the 19th and early 20th centuries, highlighting its complex and heterogeneous nature. The discussion begins with an analysis of an advertisement for “Polish silver peasant jewellery” found in a London shop run by Madame Alexandra Pogosky, revealing the connections between folk art and the international art market. The author distinguishes four main categories of jewellery used in rural communities: traditional pieces made locally by village craftsmen; jewellery produced in urban workshops specifically for peasant buyers; stylised designs created by intellectuals and artists within national revival projects; and mass-market jewellery sold at fairs, pilgrimages, and through itinerant trade networks. The article emphasises the cultural processes – adaptation, diffusion, and commercialisation – that shaped what is today referred to as “folk jewellery,” and points to the need for further research into its origins, functions, and circulation.

Keywords:

folk jewellery, systematisation of folk jewellery, international trade in folk jewellery, Stanisław Wyspiański, Marcin Jarra, Henryk Grunwald, Alexandra Pogosky

Details

References

Statistics

Authors

Download files

pdf (Język Polski)

Altmetric indicators

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Antoniewicz, Włodzimierz. Metalowe spinki góralskie. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1928.

Barańska, Katarzyna. Muzeum etnograficzne. Misje, struktury, strategie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2004.

Baud-Bovy, Daniela. Peasant Art in Switzerland. Red. Charles Geffrey Holme. London: The Studio, 1924.

Burke, Peter. Kultura ludowa we wczesnonowożytnej Europie. Przeł. Robert Pucek, Michał Szczubiałka. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2009.

Capuano, Rosella. „Torre del Greco”. W: Lia Lenti i Maria Cristina Bergesio. Dizionario del gioiello Italiano del XIX e XX secolo, 270–272. Torino: Umberto Allemandi, 2005.

Chisholm, Hugh, red. „Filigree”. W: Encyclopaedia Brytannica. T. 10. Wyd. 11. Cambridge: Cambridge University Press, 1911.

Chrudzimska-Uhera, Katarzyna. Stylizacje i modernizacje. O rzeźbie i rzeźbiarzach w Zakopanem w latach 1879-1930. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2013.

Chuchvaha, Hanna. „Quiet Feminists: Women Collectors, Exhibitors, and Patrons of Embroidery, Lace, and Needle work in Late Imperial Russia (1860–1917)”. A Journal of Decorative Arts, Design History, and Material Culture 27, nr 1 (2020): 45–73. https://doi.org/10.1086/711189.

Churchill, Sidney J. A., Vincenzo Balzano i Elisa Ricci. Peasant art in Italy. Red. Charles Holme. London: The Studio, 1905.

Cocchiara, Giuseppe. Dzieje folklorystyki w Europie. Przeł. Wojciech Jakiel. Warszawa: PIW, 1971.

Dembiniok, Marian i Soňa Rusnaková. Krojové stříbrné šperky Těšínského Slezka. Český Těšín: Muzeum Těšinska, 2000.

Dzieduszycki, Włodzimierz. Galicja i Wystawa powszechna w Wiedniu 1873. Luźne myśli rzucone ludziom dobrej woli. Lwów: Nakładem Księgarni Gubrynowicza i Schmidta, 1872.

Eliasz-Radzikowski, Stanisław. Podhale i Tatry na początku wieku XIX. Lwów: Nakładem Towarzystwa Ludoznawczego, 1897. Dostęp 20.04.2026. https://polona.pl/item-view/143e1812-fb44-4fbd-a22d-5490a3631ec5?page=3/.

Eliasz-Radziszewski, Stanisław. Styl zakopiański. Wyd. 2. Lwów: Nakładem Towarzystwa Wydawniczego, 1901.

Flower, Margaret. Victorian Jewellery. Mineola, NY: Dover Publications, 2002.

Frąckiewicz, Anna i Agnieszka Kasprzak Miler. Polska biżuteria artystyczna z lat 1945–1950 ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 1999.

Gere, Charlotte i Geoffrey C. Munn. Artist’s Jewellery. Pre-Raphaelite to Arts and Ceafts. Woodbridge: The Antique Collectors’ Club, 1989.

Gere, Charlotte i Judy Rudoe. Jewellery in the Age of Queen Victoria. A Mirror to the World. London: The British Museum Press, 2012.

Gładysz, Mieczysław. Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1938.

Granlund, Sten i Jarno Jessen (pseud.). Peasant Art in Sweden, Lapland and Iceland. Red. Charles Holme. London: The Studio, 1910.

Haberlandt, Michael. „Austrian Peasant Art”. W: Amelia S. Levetus, Michael Haberlandt i Aladár Körösfői-Kriesch. Peasant Art in Austria and Hungary. Red. Charles Holme. London: The Studio, 1911.

Hardiman, Louise. „«The Loving Labourer Through Space and Time»: Aleksandra Pogosskaia, Theosophy, and Russian Arts and Crafts, c. 1900–1917”. W: Modernism and the Spiritual in Russian Art. New Perspectives, red. Louise Hardiman i Nicola Kozicharov, 69–90. Cambridge: Open Book Publishers, 2017.

Herder, Johann Gottfried. „O podobieństwie średniowiecznej poezji angielskiej i niemieckiej, wraz ze wszystkim, co z tego wynika”. W: Johann Gottfried Herder. Wybór pism. Oprac. Tadeusz Namowicz. Tłum. Jerzy Gałecki i in., 266–284. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988.

Hinks, Peter. Nineteenth Century Jewellery. London: Faber and Faber, 1975.

Houze, Rebecca. Textiles, Fashion and Design Reform in Austria-Hungary Before the First World War. Principles of Dress. Farnham Surrey: Ashgate, 2015.

Jabłońska, Teresa. Styl zakopiański Stanisława Witkiewicza. Olszanica: BOSZ, 2008.

Jaworski, Franciszek. Pierścienie historyczne polskie. Reprint. Sandomierz: Armoryka, 2017.

Karkowska, Aleksandra. Marcin Jarra – twórca platerów w stylu zakopiańskim. Onet 25.05.2022. Dostęp 20.04.2026. https://www.onet.pl/styl-zycia/damosfera/marcin-jarra-tworca-platerow-w-stylu-zakopianskim/xddf4m8,30bc1058.

Klekot, Ewa. Kłopoty ze sztuką ludową. Gust, ideologie, nowoczesność. Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki, 2021.

Kozłowska-Ryś, Hanna. „«Najświeższe wzory, ceny rzetelne» – lwowska firma jubilerska Jan Wojtych”. Kurier Galicyjski 2.04.2023. Dostęp 20.04.2026. https://kuriergalicyjski.com/najswiezsze-wzory-ceny-rzetelne-lwowska-firma-jubilerska-jan-wojtych.

Kozłowska-Ryś, Hanna. „«Zaprzysiężony rzeczoznawca i oceniciel sądowy – Jan Jarzyna»”. Kurier Galicyjski 26.02.2023. Dostęp 20.04.2026. https://kuriergalicyjski.com/zaprzysiezony-rzeczoznawca-i-oceniciel-sadowy-jan-jarzyna.

Letkiewicz, Ewa. Konteksty polskiej biżuterii patriotycznej. Konfederacja barska i powstania narodowe w XIX wieku. Historia kulturowa. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2021.

Levetus, Amelia S. „Austria. Introduction”. W: Amelia S. Levetus, Michael Haberlandt i Aladár Körösfői-Kriesch. Peasant Art in Austria and Hungary. Red. Charles Holme, 1–15. London: The Studio, 1911.

Levetus, Amelia S., Michael Haberlandt i Aladár Körösfői-Kriesch. Peasant art in Austria and Hungary. Red. Charles Holme. London: The Studio, 1911. Dostęp 20.04.2026. https://archive.org/details/peasantartinaust00holm/page/n9/mode/2up.

Lipa-Kuczyńska, Marta i Anna Grabińska-Szcześniak. Ozdoby szykownych prababek. Kolekcja biżuterii cieszyńskiej, w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Bytom: Muzeum Górnośląskie, 2011.

Majda, Jan. Styl zakopiański. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1979.

Matlakowski, Władysław. Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu: zarys życia ludowego. Warszawa: Skład główny w Księgarni E. Wendego, 1901.

Myśliński, Michał. Złotnicy krakowscy i ich cech w latach autonomii galicyjskiej 1866-1914. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011.

Nowakowska, Krystyna. Grunwald – Mistrz kompozycji w metalu. Legnica: Muzeum Miedzi, 1998.

Perry, Jane. Traditional Jewellery in Nineteenth-Century Europe. London: Victoria and Albert Publishing, 2013.

Picock, Netta. „The New Movement in Russian Art”. The Studio: An Illustrated Magazine of Fine and Applied Art 22, nr 98 (1901): 268–276.

Piskorz-Branekowa, Elżbieta. Biżuteria ludowa w Polsce. Warszawa: Sport i Turystyka - Muza, 2008.

Podemski, Krzysztof. Socjologia podróży. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2004.

Pogosky, Alexandra L. „The International Union of Arts and Crafts”. Adyar Pamphlets, nr 80, cz. 2 (1917) [reprint z The Theosophist 32 (1910-1911)]. https://www.levir.com.br/theosophy/ArtsCrafts2.htm.

Seweryn, Tadeusz. Krakowskie klejnoty ludowe. Kraków: Muzeum Etnograficzne, 1935.

Sidamon-Eristoff, Alexandra i Natalia de Szabelskoy, Nikolai Bilachevsky, Marian Wawrzeniecki, Michael Brensztejn. Peasant Art in Russia. Red. Charles Holme. London: The Studio, 1912.

Stirton, Paul i Juliet Kinchin. „The Hungarian Folk Arts Debate on the British Press”. W: Britan and Hungary. Contacts in Architecture and Design during the Nineteenth and Twentieth Centuries, red. Gyula Ernyey, 95–112. Budapest: Hungarian University of Craft and Design, 1999.

„Styl zakopiański”. Przegląd Zakopiański 4, nr 3 (1902): 23–25.

Szczerski, Andrzej. Wzorce tożsamości. Recepcja sztuki brytyjskiej w Europie Środkowej około roku 1900. Kraków: Universitas, 2002.

Vallance, Aymer. „Russian Peasant Industries”. The Studio: An Illustrated Magazine of Fine and Applied Art 37, nr 157 (1906): 241–243.

Wheatley, Henry Benjamin. A Short History of Bond Street Old and New, from the Reign of King James II. To the Coronation of King George V. Also Lists of the Inhabitants in 1811, 1840 and 1911 and Account of the Coronation Decorations. London: Fine Art Society, 1911.

Witkiewicz, Stanisław. „Dziwny człowiek”. Tygodnik Ilustrowany, nr 16 (1903): 309–310.

Witkiewicz, Stanisław. „Styl zakopiański. Zeszyt I. Pokój jadalny”. W: Pisma tatrzańskie. T. 1, 271–294. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1963.

Woźniak, Alicja. Wyróżnieni strojem. Huculszczyzna – tradycja i współczesność. Łódź: Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, 2012.