John III Sobieski in the Art and Writings of Polish Americans

Anna Sylwia Czyż

doi:10.18290/sp2546.24

Data publikacji : 2026-01-08

Tom 46 (2025)

Jan III Sobieski w sztuce i literaturze amerykańskich Polaków

Anna Sylwia Czyż

https://orcid.org/0000-0001-7923-1204

DOI: https://doi.org/10.18290/sp2546.24

Abstrakt

Wobec masowości emigracji do USA i jej wieloaspektowej samoorganizacji tamtejszą Polonię określano w piśmiennictwie społecznym przełomu XIX i XX wieku jako „czwartą dzielnicę”. Kluczową rolę w jej autodefiniowaniu odgrywały różnorodne motywy interpretowane w duchu tożsamościowym i niepodległościowym. Poszukiwano więc historyczno-religijnych bohaterów, którzy z jednej strony mogliby wskazywać na odległą i chwalebną przeszłość państwa polskiego, a z drugiej zgodnie z charakterem epoki mogliby zostać ukazani jako dobrowolne ofiary na rzecz potrzebującej i zagrożonej ojczyzny. Jedną z postaci, którą eksponowano w tym kontekście, był Jan III Sobieski. W artykule przywołano dzieła plastyczne i literackie, które powstały w środowisku polonijnym. Jak się okazuje, króla postrzegano jako symbol walki o wolność i jedność narodu znajdującego się w niewoli. Był znakiem nieposkromionej odwagi, niezależności i wolności. Jana III Sobieskiego pokazywano w towarzystwie świętych i w przestrzeniach sakralnych dla nich rezerwowanych, zrównując króla z niebiańskimi orędownikami Polski. O ile jednak świętych polskich pokazywano w oderwaniu od specyfiki i historii USA, o tyle Sobieski łączony był z ideą walki o wolność także w kontekście amerykańskich zmagań o niepodległość. Warto jednak podkreślić, że nie stał się bohaterem na miarę Pułaskiego i Kościuszki. Jan III Sobieski oprócz idei wolnościowych, w przeciwieństwie do dwóch wymienionych reprezentował też monarchizm. Polonia była zaś ludowa, a król choć był dumnym znakiem dawnych czasów, nie mógł stać się bohaterem, z którym mógłby utożsamić się prosty emigrant.

Słowa kluczowe:

Jan III Sobieski, społeczność polska w USA, polskie kościoły w USA

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf (English)

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Tercentenary battle of Vienna, Chicago, Il 1983.

Tercentenary battle of Vienna...[exhibition catalogue at the Polish American Museum Foundation], Port Washington, NY 1983.

Barszczewski S., Polacy w Ameryce. Zarys obecnego stanu wychodźtwa polskiego w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, Warszawa: Nakładem i Drukiem M. Arcta 1902.

Brożek A., Polonia amerykańska, Warszawa: Interpress 1977.

Chodźko L., La Pologne historique, littéraire, monumetale et illustrée, t. 2, Paris: Bureau Central 1836-1837.

Czyż A.S., Kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika, New Heaven, Connecticut, [in:] K. Chrudzimska-Uhera, A.S. Czyż, P. Sieradzki, Parafie i kościoły polskie w stanach Wisconsin, Pensylwania, Ohio, Nowy Jork, Maryland i Connecticut, Warszawa: Polonika 2023, pp. 341-353.

Chrudzimska-Uhera K., Ojczyzna wyobrażona. Znaki Polski i polskości w Polish Cathedrals w USA – zarys problematyki, [in:] Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczpospolitej, eds. W. Walczak, K. Łopatecki, vol. 11, Białystok: Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy 2020, pp. 397-418.

Czyż A.S., Motywy niepodległościowe w dekoracji najstarszych tzw. Polish Cathedrals, [in:] Niepodległość i nowoczesność. Studia z historii sztuki, eds. L. Karwowski, D. Kacprzak, S.P. Kubiak, Szczecin–Warszawa: Stowarzyszenia Historykow Sztuki 2019, pp. 43-62.

Czyż A.S., Wątki niepodległościowe w dekoracji tzw. Polish Cathedrals – na marginesie badań dokumentacyjnych polskich parafii w USA, [in:] Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczpospolitej, eds. W. Walczak, K. Łopatecki, vol. 11, Białystok: Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy 2020, pp. 435-454.

Gerasik J., Paweł Sobolewski i jego „Poland” – pierwsze polonijne wydawnictwo periodyczne w USA z 1842 r., “Bibliotekarz Podlaski” 62(2024), no. 1, pp. 303-322.

Jakubowski A.A., Wspomnienia polskiego wygnańca. The Remembrances of Polish Exile, transl. and eds. J. Ławski, P. Oczko, Białystok: Alter Studio 2013.

Katalog portretów zbiorowych osobistości polskich i obcych w Polsce działających, vol. 8, ed. H. Widacka, Warszawa: Biblioteka Narodowa 1997.

Lindsay Baker Th., The Reverend Leopold Moczygemba, Patriarch of Polonia, “Polish American Studies” 41(1984), no. 1 (Spring), pp. 66-109.

Lucilla C.R., Polish Farmers and Workers in the United States to 1914, “Polish American Studies” 15(1958), no. 1-2, pp. 1-9.

Mleczko W., Parafia jako przestrzeń zmartwychwstania społeczeństwa (szkic o działalności ks. Wincentego Barzyńskiego w Chicago), [in:] Zmartwychwstańcy: ku duchowemu odrodzeniu społeczeństwa, ed. W. Mleczko, Kraków: Wydawnictwo św. Jana Pawła II 2015, pp. 127-160.

Modzelewska-Opara E., Dorobek pisarski i misja kulturalna polskich emigrantów w Stanach Zjednoczonych Ameryki w latach 1831-1842, Kraków: Księgarnia Akademicka Publishing 2022.

Odsiecz wiedeńska 1683. Wystawa jubileuszowa w Zamku Królewskim na Wawelu w trzechsetlecie bitwy, eds. A. Franaszek, K. Kuczman, vol. 1, Kraków: Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu 1990.

Piotrowska A.G., Polskie pieśni o funkcji hymnu narodowego, “Sprawy Narodowościowe” 24-25(2004), pp. 155-161.

Polish Cathedrals. Polskie dziedzictwo religijne, kulturowe, społeczne i materialne w Stanach Zjednoczonych. Leksykon, ed. J. Gołębiowski, M.A. Furtak, vol. 1-2, Lublin: TN KUL 2023.

Przybylski R., Klasycyzm, czyli prawdziwy koniec Królestwa Polskiego, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1983.

Radziłowski J., On the Wind. Life in Minnesota’s Polish farming communities, “Minnesota History” 58(2002), no. 1, pp. 16-28.

Sieradzki P., Polacy – katolicyzm – Ameryka, [in:] A.S. Czyż, B. Gutowski, P. Sieradzki, Parafie i kościoły polskie w Michigan, Massachusetts i Minnesocie, Warszawa: Polonika 2021, pp. 11-23.

Śliziński J., Jan III Sobieski w literaturze narodów Europy, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1979.

Sobolewski P., John Sobieski, “Poland, historical, literary and picturesque” 1842, no. 1, pp. 1-8.

Tercentenary battle of Vienna and second annual banquet..., Port Washington, NY, 1983.

Teresa O.S.F., Polish Settlements in Minnesota 1860-1900, “Polish American Studies” 5(1948), no. 3/4, pp. 65-73.

Thomas W.I., Znaniecki F., Chłop polski w Europie i Ameryce, vol. 5: Organizacja i dezorganizacja, transl. A. Bartkiewicz, introd. J. Szczepański, comm. J. Chałasiński, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1976.

Valor at Vienna. John III Sobieski 1683-1983, Port Washington: Państwowy Instytut Wydawniczy NY 1983.

Wójcik Z., Jan Sobieski. 1629-1696, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1994.