Parafia jako przestrzeń aktywności kulturalnej polskich imigrantów. Wokół amatorskiej sceny teatralnej w Chicago do roku 1914

Marcin Borys

doi:10.18290/sp2546.7

Data publikacji : 2026-01-08

Tom 46 (2025)

Parafia jako przestrzeń aktywności kulturalnej polskich imigrantów. Wokół amatorskiej sceny teatralnej w Chicago do roku 1914

Marcin Borys

https://orcid.org/0000-0002-0581-4260

DOI: https://doi.org/10.18290/sp2546.7

Abstrakt

Artykuł stanowi formę rozważań autora nad rolą i znaczeniem polskich parafii etnicznych w zakresie pobudzania i podtrzymywania aktywności kulturalnej polskich imigrantów osiadłych w Chicago – pod koniec XIX i na początku XX wieku największym i najważniejszym organizacyjnie skupisku polskiej diaspory w Stanach Zjednoczonych. Uwaga została w nim skoncentrowana na działaniach związanych z rozwojem polonijnej sceny teatralnej. Teatr ten, w swym charakterze amatorski, cieszył się dużym zainteresowaniem odbiorców. Miał charakter użytkowy – edukował, dostarczał wzorców do naśladowania, umoralniał, dawał sposobność do kontaktu z polskim językiem, literaturą, kulturą, folklorem i historią. W działalność teatralną żywo angażowała się spora grupa członków wspólnot parafialnych. Z inspiracji i przy wsparciu duchownych powstawały kółka dramatyczne. Wysiłki związane z przygotowaniem zarówno bardziej rozbudowanych spektakli, jak i mniej wymagających form scenicznych, podejmowali również wierni należący do innych organizacji parafialnych, dla których działalność kulturalna nie była podstawową. W tekście przywołano przykłady podejmowanych inicjatyw scenicznych przede wszystkim z dwóch najbardziej zaangażowanych w tym względzie wspólnot: parafii Świętej Trójcy oraz najstarszej w mieście polskiej parafii św. Stanisława Kostki – obu funkcjonujących na północnym zachodzie miasta, w okolicy zwanej „Polish Downtown”. Z ostatnią z nich związany był m.in. jeden z najbardziej znanych i popularnych twórców i reżyserów – Szczęsny Zahajkiewicz, którego utwory były powszechnie obecne na polonijnych, nie tylko chicagowskich, scenach.

Słowa kluczowe:

Chicago, życie kulturalne, polskie parafie, polscy imigranci, teatr amatorski, Szczęsny Zahajkiewicz, Karol Wachtl

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Andrea SSND, The Societies of St. Stanislaus Kostka Parish, Chicago, „Polish American Studies” 9(1952), nr 1-2, s. 27-37.

Borys M., Duchowni – uczestnicy niepodległościowego zrywu 1863 roku i ich działalność wśród Polonii chicagowskiej w ostatnich dekadach XIX stulecia, [w:] Powstanie styczniowe w pamięci zbiorowej, red. A. Kawalec, J. Kuzicki, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego 2017, s. 525-543.

Borys M., Kształtowanie się sieci polskich parafii etnicznych w Chicago do końca XIX wieku, [w:] Polacy w Chicago. Doświadczenie imigranta: integracja, izolacja, asymilacja, red. A. Walaszek, Warszawa: Muzeum Historii Polski 2020, s. 11-48.

Borys M., Kulturalne aspekty działalności polskich parafii rzymskokatolickich w Chicago w XIX stuleciu, „Przegląd Polsko-Polonijny” 2013, nr 5-6, s. 237-252.

Borys M., Parafia jako przestrzeń aktywności kulturalnej polskich imigrantów. Z życia muzycznego Polonii chicagowskiej do roku 1914, „Studia Polonijne” 44(2023), s. 177-196.

Borys M., Zmartwychwstańcy i początki polonijnego Chicago, [w:] Diaspora polska w Ameryce Północnej, red. R. Raczyński, K.A. Morawska, Gdynia: Muzeum Emigracji 2018, s. 169-197.

Cienciala A.N., Foundations of Polish-American Scholarship: Karol Wachtl, „Polish American Studies” 50(1993), nr 1, s. 51-73.

Cuba S.L., Polish Amateur Theatricals in America: Colorado As A Case Study, „Polish American Studies” 38(1981), nr 1, s. 23-49.

Dylewski T.J., Historja Towarzystwa Gmina Polska No. I Grupa 20 Z.N.P., [w:] Pamiętnik Złotego Jubileuszu Towarzystwa Gmina Polska No. 1 Grupa 20 Z. N. P. oraz program uroczystości jubileuszowych, niedziela, 11-go lutego, 1934, Chicago, Ill., [b.m.w.] 1934, bs.

Estreicher K., Bibliografia polska XIX stulecia, Lata 1881-1900, t. 2, G-K, Kraków: Spółka Księgarzy Polskich 1907.

Estreicher K., Teatr polski za oceanem, Lwów: Koło Literacko-Artystyczne 1890.

Furtak M.A., Księgi jubileuszowe polskich parafii w Stanach Zjednoczonych jako źródło do badań naukowych, „Studia Polonijne” 40(2019), s. 195-208.

Haiman M., Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie w Ameryce 1873-1948, Chicago: Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie 1948.

Janas E.T. C.R., Dictionary of American Resurrectionists 1865-1965, Rome: P.U.G 1967.

Klerycy z ziem polskich, litewskich i pruskich święceni w Rzymie (XVI – pocz. XX w.), oprac. S. Jujeczka, Wrocław: Wydawnictwo eBooki.com.pl 2018.

Kruszka W., Historya Polska w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich w Północnej Ameryce (w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie), t. 4, Milwaukee: Spółka Wydawnicza Kuryera 1905.

Kruszka W., Historya Polska w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich w Północnej Ameryce (w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie), t. 5, Milwaukee: Spółka Wydawnicza Kuryera 1905.

Kruszka W., Historya Polska w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich w Północnej Ameryce (w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie), t. 10, Milwaukee: Spółka Wydawnicza Kuryera 1907.

Krzyszkowski J. S.J., Anthony Jax – A Forgotten Playwright, „Polish American Studies” 9(1952), nr 1-2, s. 17-23.

Kunka N., The Amateur Theatre Among the Poles, [w:] Poles of Chicago 1837-1937. A History of One Century of Polish Contribution to the City of Chicago, Illinois, Chicago: oprac. L.T. Zglenicki, Chicago: Polish Pageant 1937, s. 67-90.

Mleczko W. CR, Parafia jako przestrzeń zmartwychwstania społeczeństwa (szkic o działalności ks. Wincentego Barzyńskiego w Chicago), [w:] Zmartwychwstańcy: ku duchowemu odrodzeniu społeczeństwa, red. W. Mleczko CR, Kraków: Wydawnictwo św. Jana Pawła II 2015, s. 127-159.

Nir R., Źródła do historii Polonii, Orchard Lake: Wydawnictwo Centralnego Archiwum Polonii Amerykańskiej w Orchard Lake 1982.

Orzechowski E., Polonijne widowiska parateatralne w Stanach Zjednoczonych (opisy kilku żywych obrazów), „Przegląd Polonijny” 1988, z. 2(48), s. 131-145.

Orzechowski E., Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1989.

Pacyga D.A., American Warsaw. The Rise, Fall, and Rebirth of Polish Chicago, Chicago-London: The University of Chicago Press 2019.

Parot J.J., Polish Catholics in Chicago, 1850-1920. A Religious History, DeKalb: Northern Illinois University Press 1981.

Pienkos D.E., Wachtl, Charles, [w:] The Polish American Encyclopedia, ed. J.S. Pula, Jefferson: McFarland & Company, Inc., Publishers 2011, s. 531-532.

Pienkos D.E., Zahajkiewicz, Szczęsny, [w:] The Polish American Encyclopedia, ed. J.S. Pula, Jefferson: McFarland & Company, Inc., Publishers 2011, s. 559.

Potaczała G. MChR, Polacy na Trójcowie. Dzieje kościoła pw. Świętej Trójcy w Chicago, Poznań: Wydawnictwo Agape 2007.

Praszałowicz D., Amerykańska etniczna szkoła parafialna. Studium porównawcze trzech wybranych odmian instytucji, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1986.

Pula J.S., Jax, Anthony, [w:] The Polish American Encyclopedia, ed. J.S. Pula, Jefferson: McFarland & Company, Inc., Publishers 2011, s. 206-207.

Wachtel K., Dzieje Parafii Świętego Stanisława Kostki, [w:] Złoty Jubileusz Najstarszej Polskiej Parafii Świętego Stanisława Kostki w Chicago, Illinois. 1867-1917, [Chicago 1917], s. 6-32.

Wachtl K., Polonja w Ameryce. Dzieje i Dorobek, Filadelfja: nakład autora 1944.

Walaszek A., Kościół, etniczność, demokratyzacja – parafie polonijne w USA (1854-1930), „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” 2015, z. 1(155), s. 5-66.

Who’s who in Polish America. A biographical dictionary of Polish-American leaders and distinguished Poles resident in the Americas, ed. F. Bolek, New York: Harbinger House 1943.

Wojdon J., Polish American Parishes of the Nineteenth to Twenty-First Centuries and their Role in Shaping Polish American Identity and Status, [w:] Inter-Ethnic Relations and the Functioning of Multi-Ethnic Societies: Cohesion in Multi-Ethnic Societies in Europe from c. 1000 to the Present, II, Thurnhout: Brepols Publishers 2022, s. 339-355.

Zahajkiewicz S., Księża i Parafie Polskie w Stanach Zjednoczonych Pół. Am., Chicago: nakładem autora 1897.