Parafia jako przestrzeń aktywności kulturalnej polskich imigrantów. Wokół amatorskiej sceny teatralnej w Chicago do roku 1914

Marcin Borys

doi:10.18290/sp2546.7

Published : 2026-01-08

Vol. 46 (2025)

The Parish as a Space of Cultural Activity for Polish Immigrants. Around the Amateur Theatre Scene in Chicago until 1914

Marcin Borys

https://orcid.org/0000-0002-0581-4260

DOI: https://doi.org/10.18290/sp2546.7

Abstract

This article is a form of the author’s reflection on the role and significance of ethnic Polish parishes in stimulating and sustaining the cultural activity of Polish immigrants settled in Chicago – at the end of the 19th and the beginning of the 20th century the largest and organisationally most important centre of the Polish diaspora in the United States. Attention was focused on activities related to the development of the Polish theatre scene. This theatre, amateur in its character, enjoyed great interest from audiences. It had a utilitarian character – it educated, provided role models, moralised and gave an opportunity for contact with the Polish language, literature, culture, folklore and history. A large group of members of parish communities were actively involved in theatre activities. Drama societies were established at the inspiration and with the support of the clergy. Efforts to prepare both more elaborate productions and other, less demanding, stage forms were also made by the faithful belonging to other parish organisations, for whom cultural activity was not their primary activity. The text cites examples of stage initiatives from the two communities most involved in this respect: Holy Trinity Parish and St Stanislaus Kostka Parish, the oldest Polish parish in the city, both located in the north-west of the city, in the area known as the ‘Polish Downtown’. The latter was associated with, among others, one of the most famous and popular artists and directors – Szczęsny Zahajkiewicz, whose works were commonly present on Polish stages, not only in Chicago.

Keywords:

Chicago, cultural life, Polish ethnic parishes, amateur theatre, drama societies, Szczęsny Zahajkiewicz, Karol Wachtl

Details

References

Statistics

Authors

Download files

pdf (Język Polski)

Altmetric indicators

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

References

Andrea SSND, The Societies of St. Stanislaus Kostka Parish, Chicago, „Polish American Studies” 9(1952), nr 1-2, s. 27-37.

Borys M., Duchowni – uczestnicy niepodległościowego zrywu 1863 roku i ich działalność wśród Polonii chicagowskiej w ostatnich dekadach XIX stulecia, [w:] Powstanie styczniowe w pamięci zbiorowej, red. A. Kawalec, J. Kuzicki, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego 2017, s. 525-543.

Borys M., Kształtowanie się sieci polskich parafii etnicznych w Chicago do końca XIX wieku, [w:] Polacy w Chicago. Doświadczenie imigranta: integracja, izolacja, asymilacja, red. A. Walaszek, Warszawa: Muzeum Historii Polski 2020, s. 11-48.

Borys M., Kulturalne aspekty działalności polskich parafii rzymskokatolickich w Chicago w XIX stuleciu, „Przegląd Polsko-Polonijny” 2013, nr 5-6, s. 237-252.

Borys M., Parafia jako przestrzeń aktywności kulturalnej polskich imigrantów. Z życia muzycznego Polonii chicagowskiej do roku 1914, „Studia Polonijne” 44(2023), s. 177-196.

Borys M., Zmartwychwstańcy i początki polonijnego Chicago, [w:] Diaspora polska w Ameryce Północnej, red. R. Raczyński, K.A. Morawska, Gdynia: Muzeum Emigracji 2018, s. 169-197.

Cienciala A.N., Foundations of Polish-American Scholarship: Karol Wachtl, „Polish American Studies” 50(1993), nr 1, s. 51-73.

Cuba S.L., Polish Amateur Theatricals in America: Colorado As A Case Study, „Polish American Studies” 38(1981), nr 1, s. 23-49.

Dylewski T.J., Historja Towarzystwa Gmina Polska No. I Grupa 20 Z.N.P., [w:] Pamiętnik Złotego Jubileuszu Towarzystwa Gmina Polska No. 1 Grupa 20 Z. N. P. oraz program uroczystości jubileuszowych, niedziela, 11-go lutego, 1934, Chicago, Ill., [b.m.w.] 1934, bs.

Estreicher K., Bibliografia polska XIX stulecia, Lata 1881-1900, t. 2, G-K, Kraków: Spółka Księgarzy Polskich 1907.

Estreicher K., Teatr polski za oceanem, Lwów: Koło Literacko-Artystyczne 1890.

Furtak M.A., Księgi jubileuszowe polskich parafii w Stanach Zjednoczonych jako źródło do badań naukowych, „Studia Polonijne” 40(2019), s. 195-208.

Haiman M., Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie w Ameryce 1873-1948, Chicago: Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie 1948.

Janas E.T. C.R., Dictionary of American Resurrectionists 1865-1965, Rome: P.U.G 1967.

Klerycy z ziem polskich, litewskich i pruskich święceni w Rzymie (XVI – pocz. XX w.), oprac. S. Jujeczka, Wrocław: Wydawnictwo eBooki.com.pl 2018.

Kruszka W., Historya Polska w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich w Północnej Ameryce (w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie), t. 4, Milwaukee: Spółka Wydawnicza Kuryera 1905.

Kruszka W., Historya Polska w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich w Północnej Ameryce (w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie), t. 5, Milwaukee: Spółka Wydawnicza Kuryera 1905.

Kruszka W., Historya Polska w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich w Północnej Ameryce (w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie), t. 10, Milwaukee: Spółka Wydawnicza Kuryera 1907.

Krzyszkowski J. S.J., Anthony Jax – A Forgotten Playwright, „Polish American Studies” 9(1952), nr 1-2, s. 17-23.

Kunka N., The Amateur Theatre Among the Poles, [w:] Poles of Chicago 1837-1937. A History of One Century of Polish Contribution to the City of Chicago, Illinois, Chicago: oprac. L.T. Zglenicki, Chicago: Polish Pageant 1937, s. 67-90.

Mleczko W. CR, Parafia jako przestrzeń zmartwychwstania społeczeństwa (szkic o działalności ks. Wincentego Barzyńskiego w Chicago), [w:] Zmartwychwstańcy: ku duchowemu odrodzeniu społeczeństwa, red. W. Mleczko CR, Kraków: Wydawnictwo św. Jana Pawła II 2015, s. 127-159.

Nir R., Źródła do historii Polonii, Orchard Lake: Wydawnictwo Centralnego Archiwum Polonii Amerykańskiej w Orchard Lake 1982.

Orzechowski E., Polonijne widowiska parateatralne w Stanach Zjednoczonych (opisy kilku żywych obrazów), „Przegląd Polonijny” 1988, z. 2(48), s. 131-145.

Orzechowski E., Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1989.

Pacyga D.A., American Warsaw. The Rise, Fall, and Rebirth of Polish Chicago, Chicago-London: The University of Chicago Press 2019.

Parot J.J., Polish Catholics in Chicago, 1850-1920. A Religious History, DeKalb: Northern Illinois University Press 1981.

Pienkos D.E., Wachtl, Charles, [w:] The Polish American Encyclopedia, ed. J.S. Pula, Jefferson: McFarland & Company, Inc., Publishers 2011, s. 531-532.

Pienkos D.E., Zahajkiewicz, Szczęsny, [w:] The Polish American Encyclopedia, ed. J.S. Pula, Jefferson: McFarland & Company, Inc., Publishers 2011, s. 559.

Potaczała G. MChR, Polacy na Trójcowie. Dzieje kościoła pw. Świętej Trójcy w Chicago, Poznań: Wydawnictwo Agape 2007.

Praszałowicz D., Amerykańska etniczna szkoła parafialna. Studium porównawcze trzech wybranych odmian instytucji, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1986.

Pula J.S., Jax, Anthony, [w:] The Polish American Encyclopedia, ed. J.S. Pula, Jefferson: McFarland & Company, Inc., Publishers 2011, s. 206-207.

Wachtel K., Dzieje Parafii Świętego Stanisława Kostki, [w:] Złoty Jubileusz Najstarszej Polskiej Parafii Świętego Stanisława Kostki w Chicago, Illinois. 1867-1917, [Chicago 1917], s. 6-32.

Wachtl K., Polonja w Ameryce. Dzieje i Dorobek, Filadelfja: nakład autora 1944.

Walaszek A., Kościół, etniczność, demokratyzacja – parafie polonijne w USA (1854-1930), „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” 2015, z. 1(155), s. 5-66.

Who’s who in Polish America. A biographical dictionary of Polish-American leaders and distinguished Poles resident in the Americas, ed. F. Bolek, New York: Harbinger House 1943.

Wojdon J., Polish American Parishes of the Nineteenth to Twenty-First Centuries and their Role in Shaping Polish American Identity and Status, [w:] Inter-Ethnic Relations and the Functioning of Multi-Ethnic Societies: Cohesion in Multi-Ethnic Societies in Europe from c. 1000 to the Present, II, Thurnhout: Brepols Publishers 2022, s. 339-355.

Zahajkiewicz S., Księża i Parafie Polskie w Stanach Zjednoczonych Pół. Am., Chicago: nakładem autora 1897.