Trzy wymiary patriotyzmu – heroiczny, heroiczno-obywatelski i obywatelski

Sławomir Wilk

doi:10.18290/rns2026.0010

Data publikacji : 2026-03-31

Tom 55 Nr 1 (2026)

Trzy wymiary patriotyzmu – heroiczny, heroiczno-obywatelski i obywatelski

Sławomir Wilk

https://orcid.org/0000-0003-4062-5198

DOI: https://doi.org/10.18290/rns2026.0010

Abstrakt

Celem badania było zidentyfikowanie czynników wpływających na zróżnicowanie postaw patriotycznych wśród dorosłych Polaków w wieku 20+, uczniów szkół średnich i nauczycieli. Analizowano typy patriotyzmu (heroiczny, heroiczno-obywatelski, obywatelski) oraz ich związki z różnymi zmiennymi. Ogólnopolskie reprezentatywne badanie przeprowadzono w 2022 r., stosując wywiady CAPI (dla nauczycieli, N = 1115, i dorosłych Polaków 20+, N = 1068) oraz CAWI (dla uczniów, N = 3718). Dobór próby oparto na losowaniu z bazy Systemu Informacji Oświatowej (dla uczniów i nauczycieli) oraz bazy PESEL (dla Polaków 20+), z zachowaniem reprezentatywności względem m.in. województw, typu szkoły czy cech społeczno-demograficznych. Patriotyzm heroiczny dominuje wśród uczniów, podczas gdy dorośli Polacy i nauczyciele preferują bardziej zróżnicowane podejście, łączące aspekty obywatelskie. Wyższy poziom zaangażowania obywatelskiego, prawicowe poglądy oraz pozytywny stosunek do wiary korelują z patriotyzmem.

Słowa kluczowe:

patriotyzm, postawy obywatelskie, heroiczność, badania

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf (English)

Zasady cytowania

Wilk, S. (2026). Trzy wymiary patriotyzmu – heroiczny, heroiczno-obywatelski i obywatelski. Roczniki Nauk Społecznych, 55(1), 161–176. https://doi.org/10.18290/rns2026.0010

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Abbott P. (2007), The Many Faces of Patriotism, Lanham: Rowman & Littlefield.

Ariely G. (2018), Evaluations of Patriotism Across Countries, Groups, and Policy Domains, Journal of Ethnic and Migration Studies 44, no. 3, pp. 462-481.

Aristotle (1982), Etyka Nikomachejska, trans. D. Gromska, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Bar-Tal D. (1993), Patriotism as Fundamental Beliefs of Group Members, Politics and the Individual 3, no. 2, pp. 45-62. https://www.tau.ac.il/~daniel/pdf/27.pdf [accessed 10.5.2025].

Blank T. and Schmidt P. (2003), National Identity in a United Germany: Nationalism or Patriotism? An Empirical Test with Representative Data Political Psychology 24, no. 2, pp. 289-312.

Burgoński P. (2008), Patriotyzm w Unii Europejskiej, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.

Chałasiński J. (1968), Kultura i naród. Studia i szkice, Warszawa: Książka i Wiedza.

Doroszewski W. (Ed.) (1965), Słownik języka polskiego (vol. 6: O–P), Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Dyczewski L. (2013), Tożsamość i patriotyzm, [in:] J. Nikitorowicz (Ed.), Patriotyzm i nacjonalizm. Ku jakiej tożsamości kulturowej, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, pp. 87-105.

Gangl K., Torgler B., and Kirchler E. (2016), Patriotism’s Impact on Cooperation with the State: An Experimental Study on Tax Compliance Political Psychology 37, no. 6, pp. 867-881.

Gruchoła M. (2024), Afektywny czy aktywny? Patriotyzm (konstruktywny) w strukturze postaw uczniów, nauczycieli oraz dyrektorów szkół w Polsce, [in:] R. Zieliński, M. Gruchoła, Z. Socha, D. Tułowiecki, and M. Popielewicz-Durakiewicz (Eds.), Jak się stajemy Polakami? Edukacja szkolna ku tożsamości narodowej, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, pp. 79-117.

Huddy L. and Khatib N. (2007), American Patriotism, National Identity, and Political Involvement American Journal of Political Science 51, no. 1, pp. 63-77.

Kłoskowska A. (1990), Kultura narodowa i narodowa identyfikacja: dwoistość funkcji, [in:] Oblicza polskości, Warszawa: Uniwersytet Warszawski, pp. 12-36.

Kłoskowska A. (1996), Kultury narodowe u korzeni, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Koselleck R. (2011), Patriotyzm. Racje i granice pewnego nowoczesnego pojęcia, [in:] Dzieje pojęć. Studia z semantyki i pragmatyki języka społeczno-politycznego, Warszawa: Oficyna Naukowa, pp. 236-258.

Kurczewska J. (1997), Patriotyzm społeczeństwa polskiego lat 90. – między wspólnotą kultury a wspólnotą obywateli, [in:] H. Domański and A. Rychard (Eds.), Elementy nowego ładu, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, pp. 419-445.

Kurczewska J. (2002), Patriotyzm(y) polskich polityków: z badań nad świadomością liderów partyjnych lat dziewięćdziesiątych. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Łon E. (2018), Patriotyzm gospodarczy, Poznań: Zysk i S-ka.

Malicki K., Wilk S., and Żuk I. (2023), Edukacja dla pamięci: Przekaz wiedzy historycznej w kontekście postaw Polaków wobec ich przeszłości, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.

Marchlewska M., Rogoza R., and Rogoza M. et al. (2023), Czy i jak identyfikujemy się dziś z Polską? Raport segmentacyjny, Warszawa: Laboratorium Poznania Politycznego, Instytut Psychologii PAN.https://psychpol.psych.pan.pl/images/Raporty/LaboratoriumPoznaniaPolitycznegoIPPAN_RaportSegmentacyjny_NdS.pdf

Marzęcki R. (2019), Obywatel patriota? Patriotyzm jako czynnik determinujący aktywność obywatelską młodych Polaków, Przegląd Politologiczny, no. 1, pp. 7-26.

Menz M. (2014), Patriotyzm, [in:] M. Saryusz-Wolska, R. Traba, and J. Kalicka (Eds.), Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, pp. 357-359.

Michalski K. (2013), Emocje i obowiązki, [in:] Patriotyzm: między dumą a odpowiedzialnością, Warszawa: Instytut Obywatelski, pp. 12-14.

Nikitorowicz J. (2013), Nacjonalizm w warunkach demokracji, [in:] J. Nikitorowicz (Ed.), Patriotyzm i nacjonalizm. Ku jakiej tożsamości kulturowej, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, pp. 87-105.

Obracht-Prondzyński C. and Kulikowska K. (2016), Ryzyko patriotyzmu. Refleksja otwierająca o potrzebie krytycznego namysłu nad miłością ojczyny, [in:] Kulturowe analizy patriotyzmu, Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra, 7-20.

Ossowski S. (1984), O ojczyźnie i narodzie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Encyklopedia PWN. https://encyklopedia.pwn.pl [accessed 10.5.2025].

Schatz R. T., Staub E., and Lavine H. (1999), On the Varieties of National Attachment: Blind Versus Constructive Patriotism, Political Psychology 20, no. 1, pp. 151-174. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/0162-895X.00140 [accessed 10.5.2025].

Skorupka S., Anderska H., and Łempicka Z. (1969), Mały słownik języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Słownik języka polskiego PWN. https://sjp.pwn.pl [accessed 10.5.2025].

Smolicz J. (1992), Dziedzictwo, wartości podstawowe i rozwój kultury w społeczeństwach wielokulturowych, Kultura i Społeczeństwo 36, no. 3, pp. 47-64.

Szacki J. (2012), Patriotyzm jako „błąd” i jako „cnota”, [in:] M. Karolczak (Ed.), Maski i twarze patriotyzmu, Kraków: Wydawnictwo UJ.

Theiss-Morse E. (2009), Who Counts as an American? The Boundaries of National Identity, Cambridge: Cambridge University Press.

Walicki A. (1991), Trzy patriotyzmy, Warszawa: Res Publica.

Zaleski Z. (2007), Psychologia wsparcia dla nowej Europy: Polacy wobec referendum akcesyjnego 2003, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.

Zdort D. (2012), Kompendium patriotyzmu, Kraków: Wydawnictwo M.

Zieliński R., Gruchoła M., Socha Z., Tułowiecki D., and Popielewicz-Durakiewicz M. (2024), Jak się stajemy Polakami? Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.