Wilhelm Ockham przeciw species, czyli o genezie nierelacyjnej teorii intencjonalności

Magdalena Płotka

doi:10.18290/rf26742.4

Data publikacji : 2026-06-29

Tom 74 Nr 2 (2026)

Wilhelm Ockham przeciw species, czyli o genezie nierelacyjnej teorii intencjonalności

Magdalena Płotka

https://orcid.org/0000-0002-6993-2178

DOI: https://doi.org/10.18290/rf26742.4

Abstrakt

Artykuł analizuje ewolucję epistemologii Ockhama w kontekście jego odrzucenia pośrednich form poznawczych (species) i przejścia ku bezpośredniemu modelowi poznania. Autor ukazuje, że krytyka species nie jest wyłącznie konsekwencją nominalistycznej ekonomii ontologicznej, lecz stanowi element projektu, którego celem jest rekonstrukcja problemu intencjonalności. Ockham, kwestionując pojęcie „istnienia intencjonalnego” jako kategorii pośredniej, eliminuje z epistemologii pojęcie species sensibilis oraz intelligibilis i w ich miejsce wprowadza pojęcie habitus – trwałej dyspozycji poznawczej umożliwiającej myślenie o nieobecnych przedmiotach. W pierwszej części artykułu zostają omówione ontologiczne i metodologiczne argumenty Ockhama przeciw species, zwłaszcza sprzeczność między ich materialnym a duchowym statusem oraz zastosowanie zasady ekonomii ontologicznej. W drugiej części przedstawiona jest pozytywna alternatywa w postaci teorii aktu i habitusu, które pozwalają wyjaśnić poznanie bez odwołania do bytów pośrednich. Habitus pełni funkcję pamięci i uogólnienia, utrwalając strukturę aktów poznawczych. W trzeciej części autor rekonstruuje ockhamowską transformację pojęcia intencjonalności – od relacyjnego, tomistycznego modelu skierowania ku przedmiotowi, do nierelacyjnego, immanentnego ujęcia aktu jako nośnika „odniesienia do”. Ostatecznie Ockham konstruuje spójną teorię poznania, w której akt poznawczy sam w sobie jest intencjonalny, a habitus stanowi mechanizm umożliwiający trwałość tej relacji bez pośrednictwa reprezentacji. Artykuł wskazuje na znaczenie tej koncepcji jako prekursorski etap nowożytnych teorii świadomości i reprezentacji poznawczej.

Słowa kluczowe:

Wilhelm Ockham, species, intencjonalność, habitus

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Płotka, M. (2026). Wilhelm Ockham przeciw species, czyli o genezie nierelacyjnej teorii intencjonalności. Roczniki Filozoficzne, 74(2), 79–101. https://doi.org/10.18290/rf26742.4

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Arystoteles. 2003. Kategorie. Tłum. Kazimierz Leśniak. W: Arystoteles. Dzieła wszystkie. T. 1, 32–63. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Augustinus. 1968. De Trinitate, Libri XIII–XV. Red. William J. Mountain i François Glorie. CCSL 50A. Turnhout: Brepols.

Brower-Toland, Susan. 2007. „Ockham on Judgment, Concepts, and the Problem of Intentionality”. Canadian Journal of Philosophy 37 (1): 67–109. https://doi.org/10.1353/cjp.2007.0008.

Brower-Toland, Susan. 2015. „How Chatton Changed Ockham’s Mind: William Ockham and Walter Chatton on Objects and Acts of Judgment”. W: Intentionality, Cognition, and Mental Representation in Medieval Philosophy, red. Gyula Klima, 204–234. New York: Fordham University Press.

Cory, Therese. 2020. „Aquinas’s Intelligible Species as Formal Constituents”. Documenti e Studi sulla Tradizione Filosofica Medievale 31: 261–309.

Henniger, Mark G. 1989. Relations: Medieval Theories 1250–1325. Oxford: Oxford University Press.

Kelley, Francis E. 1981. „Walter Chatton vs. Aureoli and Ockham Regarding the Universal Concept”. Franciscan Studies 41: 222–249.

Kirchhoff, Michael D. 2011. „Anti-representationalism: Not a Well-founded Theory of Cognition”. Res Cogitans: Journal of Philosophy 8 (2): 1–34.

Krokos, Jan. 2013. Odsłanianie intencjonalności. Stare Kościeliska: Liberi Libri.

Locatelli, Roberta i Keith A. Wilson. „Introduction: Perception Without Representation”. Topoi 36 (2): 197–212. https://doi.org/10.1007/s11245-017-9460-1.

Łagosz, Marek. 2000. „Pewne ockhamowskie sposoby wykazywania nieistnienia”. Przegląd Filozoficzny 9 (4): 87–103.

Martin, Gottfried. 1968. General Metaphysics: Its Problems and Methods. Tłum. Daniel J. O’Connor. London: George Allen & Unwin.

Ockham, Guillelmus de 1980. Quodlibeta Septem. W: Opera Theologica. T. 4, red. Gedeon Gál, 1-782. St. Bonaventure, NY: The Franciscan Institute.

Ockham, Guillelmus de. 1967–1988. Opera Philosophica et Theologica. T. 1–17, red. Philotheus Boehner, Gedeon Gál i in. St. Bonaventure, NY: The Franciscan Institute.

Ockham, Guillelmus de. 1970. Quaestiones in Librum Secundum Sententiarum. Reportatio. W: Opera Theologica. T. 2, red. Gedeon Gál i Rega Wood, 3–482. St. Bonaventure, NY: The Franciscan Institute.

Ockham, Guillelmus de. 1977. Quaestiones in Librum Tertium Sententiarum. Reportatio. W: Opera Theologica. T. 3, red. Gedeon Gál i Rega Wood, 3–428. St. Bonaventure, NY: The Franciscan Institute.

Ockham, Guillelmus de. 1978. Expositio in Libros Praedicamentorum Aristotelis. W: Opera Philosophica. T. 2, red. Gedeon Gál i Stephen Brown, 135–339. St. Bonaventure, NY: The Franciscan Institute.

Ockham, Guillelmus de. 1984. Quaestiones Variae. W: Opera Philosophica. T. 8, red. Gedeon Gál i Rega Wood, 3–450. St. Bonaventure, NY: The Franciscan Institute.

Ockham, Wilhelm. 1971. Suma logiczna. Tłum. Tadeusz Włodarczyk. Red. Irena Tarnowska. Warszawa: PWN.

Ockham, William. 1957. Summa Logicae. Red. Philotheus Boehner. St. Bonaventure, NY: The Franciscan Institute.

Olivi, Petrus Ioannis. 1922. Quaestiones in secundum librum Sententiarum. W: Opera omnia. T. 3, red. Bernhard Jansen, 1–764. Quaracchi: Collegium S. Bonaventurae.

Panaccio, Claude. 2004. Ockham on Concepts. Aldershot: Ashgate.

Panaccio, Claude. 2017. Mental Language: From Plato to William of Ockham. New York: Fordham University Press.

Panaccio, Claude i Jenny Pelletier, red. 2025. Ockham’s «Summa Logicae»: A Critical Guide. Cambridge: Cambridge University Press.

Pasnau, Robert. 1997. Theories of Cognition in the Later Middle Ages. Cambridge: Cambridge University Press.

Perler, Dominik. 2002. Theorien der Intentionalität im Mittelalter. Frankfurt am Main: Vittorio Klostermann.

Perler, Dominik. 2022. „Ockham on Memory and Double Intentionality”. Topoi 41: 133–142. https://doi.org/10.1007/s11245-020-09728-9.

Spruit, Leen. 1994. Species intelligibilis: From Perception to Knowledge. T. 1: Classical Roots and Medieval Discussions. Leiden: Brill.

Steiner, Pierre. 2014. „Enacting Anti-representationalism: The Scope and the Limits of Enactive Critiques of Representationalism”. Avant 5 (2): 43–86.

Thomas Aquinas. 1888–1906. Summa Theologiae. Roma: Commissio Leonina.