“So much worse for the facts(?)” – Fourteenth-Century Natural Philosophers and the Common Experience of Reaction

Robert Podkoński

doi:10.18290/rf25732.8

Data publikacji : 2025-06-30

Tom 73 Nr 2 (2025)

„Tym gorzej dla faktów(?)” – czternastowieczni filozofowie przyrody wobec potocznego doświadczenia zjawiska reakcji

Robert Podkoński

https://orcid.org/0000-0002-4524-2893

DOI: https://doi.org/10.18290/rf25732.8

Abstrakt

Wiele spośród analiz czternastowiecznych oksfordzkich i paryskich filozofów przyrody odnosi się do dających się zaobserwować w przyrodzie zjawisk, które wskazują na zachodzenie procesów reakcji, rozumianej jako jednoczesne oddziaływanie ciał o przeciwnych jakościach, na przykład gorącego i zimnego, w efekcie czego ciało gorące staje się chłodniejsze, a jednocześnie ciało zimne jest ogrzewane. Jednak wszyscy spośród myślicieli, których rozważania są przedstawione w niniejszym artykule, starali się wyjaśnić takie zjawiska tak, by pozostać w zgodzie z twierdzeniami Arystotelesa odnośnie do procesów reakcji. Stagiryta autorytatywnie zaprzeczył możliwości zachodzenia reakcji, zarówno między ciałami elementarnymi, jak i złożonymi (mixta). Na podstawie wyjaśnień zjawisk potocznego doświadczenia zaproponowanych przez tych czternastowiecznych filozofów przyrody można wyprowadzić wniosek, że nie byli oni w stanie przekroczyć granic światopoglądu naukowego Arystotelesa, przynajmniej w odniesieniu do wzajemnego oddziaływania bytów rzeczywiście dających się zaobserwować w przyrodzie. W podsumowaniu artykułu sformułowane zostały najbardziej prawdopodobne wyjaśnienia, dlaczego myśliciele ci w taki, a nie inny sposób opisywali w swoich tekstach dostępne potocznemu doświadczeniu zjawiska przyrodnicze.

Słowa kluczowe:

filozofia przyrody, filozofia średniowieczna, arystotelizm, filozofia czternastowieczna, reactio

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf (English)

Zasady cytowania

Podkoński, R. (2025). „Tym gorzej dla faktów(?)” – czternastowieczni filozofowie przyrody wobec potocznego doświadczenia zjawiska reakcji. Roczniki Filozoficzne, 73(2), 153–173. https://doi.org/10.18290/rf25732.8

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Aristotle. 2001. The Basic Works of Aristotle. Edited by Richard McKeon. New York: The Modern Library.

Burley, Walter. 2007. “Gualteri Burlaei Commentarius in libros ‘De generatione et corruptione’.” In Kłopotliwa zmiana, czyli Waltera Burleya zmagania ze zmiennością rzeczy, edited by Marek Gensler, 205–388. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Buridan, Jean. 2010. Quaestiones super libros De generatione et corruptione Aristotelis. A Critical Edition with an Introduction. Edited by Michiel Streijger, Paul J. J. M. Bakker, and J. M. M. Hans Thijssen. Leiden: Brill.

Caroti, Stefano. 1996. “Da Walter Burley al Tractatus sex inconvenientium: la tradizione inglese della discussione medievale de reactione.” Medioevo 22:257–374.

Caroti, Stefano. 2006a. “La discussione rinascimentale sulla ‘reactio’: Gaetano da Thiene.” In De philosophia numquam nimis: studi in onore di Angelo Marchesi, edited by Franco De Capitani, and Franco Angeli, 21–43. Milano: F. Angeli.

Caroti, Stefano. 2006b. “La reactio in Italia: Jacopo da Forli.” In Ad ingenii acutionem: Studies in Honour of Alfonso Maierù, edited by Stefano Caroti, Ruedi Imbach, Zènon Kałuża, Giorgio Stabile, and Loris Sturlese, 13–38. Louvain-la-Neuve: Brepols.

Caroti, Stefano. 1997. “Reactio in English Authors.” In La nouvelle physique du XIVe siècle, edited by Stefano Caroti and Pierre Souffrin, 231–50. Firenze: L. Olschki.

Clagett, Marshall. 1959. The Science of Mechanics in the Middle Ages. Madison: Oxford University Press.

Crombie, Alistair C. 1959. Medieval and Early Modern Science. Vol. 2. Science in the Later Middle Ages and Early Modern Times: XIII–XVII Centuries. Garden City, NY: Doubleday.

Crosby, Henry Lamar Jr. 1955. Thomas Bradwardine: His Tractatus de Proportionibus. Its Significance for the Development of Mathematical Physics. Madison: University of Wisconsin Press.

Duhem, Pierre. 1906–1959. Le système du monde. Histoire des doctrines cosmologiques de Platon à Copernic. 10 vols. Paris: Hermann.

Grant, Edward. 1996. The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts. Cambridge: Cambridge University Press.

Hall, Albert R. 1952. Ballistics in the Seventeenth Century. Cambridge: Cambridge University Press.

Jung, Elżbieta. 2022. “The New Interpretation of Aristotle. Richard Kilvington, Thomas Bradwardine, and the New Rule of Motion.” In Quantifying Aristotle. The Impact, Spread, and Decline of the Calculatores Tradition, edited by Daniel A. Di Liscia and Edith D. Sylla, 37–78. Leiden: Brill.

Jung, Elżbieta, and Rober Podkoński. 2020. Towards the Modern Theory of Motion. Oxford Calculators and the New Interpretation of Aristotle. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Kilvington, Richard. n.d. Utrum in omni generatione tria principia requirantur. Ms. Seville, Biblioteca Colombina 7 7 13, 27rb–37ra.

Kilvington, Richard. 2020. “Utrum in omni motu potentia motoris excedat potentiam rei motae.” Towards the Modern Theory of Motion. Oxford Calculators and the New Interpretation of Aristotle, edited by Elżbieta Jung and Robert Podkoński, 213–66. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Kilvington, Richard. n.d. Utrum omnia contraria sint activa et passiva ad invicem. Ms. Paris, Bibl. Nat., fonds lat. 6559, 112vb–119va.

Maier, Anneliese. 1952. An der Grenze von Scholastik und Naturwissenschaft. Roma: Edizioni di Storia e letteratura.

Maier, Anneliese. 1964. Ausgehendes Mittelalter. Gesammelte Aufsätze zur Geistesgeschichte des 14. Jahrhunderts. Rome: Edizioni di Storia e letteratura.

Maier, Anneliese. 1966. Die Vorläufer Galileis im 14. Jahrhundert. Roma: Edizioni di Storia e letteratura.

Murdoch, John E. 1969. “Mathesis in Philosophiam Scholasticam Introducta: The Rise and Development of the Application of Mathematics in Fourteenth-Century Philosophy and Theology.” In Arts Libéraux et Philosophie au Moyen Âge, 215–54, Actes du Quatrième Congrès International de Philosophie Médiévale. Montréal: Institut d’Études Médiévales.

Murdoch, John E. 1991. “Pierre Duhem and the History of Late Medieval Science and Philosophy in the Latin West.” In Gli studi di filosofia medievale fra otto e novecento, edited by Ruedi Imbach and Alfonso Maierù, 153–302. Roma: Edizioni di Storia e letteratura.

Newton, Isaac. 1999. The Principia: The Authoritative Translation: Mathematical Principles of Natural Philosophy. Translated by I. Bernard Cohen, Anne Whitman, and Julia Budenz. Berkeley, CA: University of California Press.

Oresme, Nicole. 1996. Quaestiones super De generatione et corruptione. Edited by Stefano Caroti. München: Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften.

Podkoński, Robert. 2013. “Richard Swineshead’s Liber calculationum in Italy: Some Remarks on Manuscripts, Editions and Dissemination.” Recherches de Théologie et Philosophie médiévales 80 (2): 307–361.

Podkoński, Robert. 2019. Richard Swineshead’s Theory of Motion. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Swineshead, Richard. 1520. Liber calculationum. In Subtilissimi Ricardi Suiseth Anglici Calculationes noviter emendate atque revise, Questio insuper de reactione iuxta Aristotelis sententiam et Commentatoris, edidit Victor Trincavellus. Venetiis: Octaviani Scoti.

Sylla, Edith D. 1991. The Oxford Calculators and the Mathematics of Motion 1320–1350. Physics and Measurement by Latitudes. New York: Garland Publishing.

Trincavellus, Victor. 1520. Victori Trincavelli Veneti quaestio de reactione iuxta doctrinam Aristotelis et Averrois Commentatoris. In Subtilissimi Ricardi Suiseth Anglici Calculationes noviter emendate atque revise, Questio insuper de reactione iuxta Aristotelis sententiam et Commentatoris, edidit Victor Trincavellus. Venetiis: Octaviani Scoti.