Edwarda Sulickiego dialektyczny argument za nieśmiertelnością duszy ludzkiej

Zenon Roskal

doi:10.18290/rf26741.10

Data publikacji : 2026-03-25

Tom 74 Nr 1 (2026)

Edwarda Sulickiego dialektyczny argument za nieśmiertelnością duszy ludzkiej

Zenon Roskal

https://orcid.org/0000-0002-5779-0491

DOI: https://doi.org/10.18290/rf26741.10

Abstrakt

W artykule został przedstawiony argument za nieśmiertelnością duszy ludzkiej podany w pomijanej przez współczesnych historyków filozofii pracy pt. Zarys filozofii wiekuistej teraźniejszości i tożsamości napisanej przez tłumacza i publicystę, ale także filozofa amatora Edwarda Sulickiego. Autora tego nie odnotowują nie tylko opracowania dziejów filozofii w Polsce, ale także encyklopedie i słowniki filozoficzne. Przedstawienie tego argumentu zostało poprzedzone krótkim wprowadzeniem w kontekst filozoficzny, w którym pracował zapomniany autor. Analiza tego argumentu ukazała bezpośrednią zależność koncepcji filozoficznych Sulickiego nie tylko od panteistycznych filozofii Spinozy i Hegla, ale również od koncepcji duszy przedstawionej przez Pomponazziego. Jedną z hipotez stawianych w tym artykule jest próba powiązania amatorskiej filozofii Sulickiego z polską filozofią mesjanistyczną, zwłaszcza zaś z jej wersją zaproponowaną przez Adama Mickiewicza oraz filozofią przyrody Henryka Levittoux.

Słowa kluczowe:

Edward Sulicki, filozofia przyrody, historia filozofii przyrody, nieśmiertelność duszy

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Roskal, Z. (2026). Edwarda Sulickiego dialektyczny argument za nieśmiertelnością duszy ludzkiej. Roczniki Filozoficzne, 74(1), 223–250. https://doi.org/10.18290/rf26741.10

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adamski, Stanisław. 1905. Substancjalność i nieśmiertelność duszy ludzkiej w świetle rozumu. Warszawa: Wydawnictwo ks. M. Godlewskiego.

Andrzejewski, Bolesław, i Roman Kozłowski. 2006. Słownik filozofów polskich. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Baczko, Bronisław, red. 1971. Filozofia w Polsce. Słownik pisarzy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Beiser, Frederick. 2020. David Friedrich Strauß, Father of Unbelief: An Intellectual Biography. Oxford: Oxford University Press.

Benedicti de Spinoza Opera quae supersunt omnia. 1802-1803. Red. Heinrich Eberhard Gottlob Paulus. Ienae: Biliopolico Academico.

Bobrowska, Barbara. 2019. ,,«Chudy literat» południa XIX wieku w prozie Józefa Ignacego Kraszewskiego i Felicjana Medara Faleńskiego”. W: Literatura i kultura la 60. XIX wieku między polityka a prywatnością. Dyslokacje, red. Urszula Kowalczuk, Damian Makuch i Dawid Osiński, 486–496. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Bochenek, Krzysztof, Leszek Gawor, Magdalena Michalik-Jeżowska i Ryszard Wójtowicz. 2015. Zarys historii filozofii polskiej. Wyd. 2 popr. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Borzym, Stanisław, Halina Floryńska, Barbara Skarga i Andrzej Walicki. 1986. Zarys dziejów filozofii polskiej 1815-1918. Wyd. 2. Warszawa: PWN.

Bostock, Gerald. 1981. ,,Origen and Reincarnation”. The Christian Parapsychologist 4 (4): 113–118.

Braun, Jerzy. 1971. Problem nieśmiertelności w filozofii św. Tomasza i w filozofii nowożytnej. Rzym: Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”.

Bremm, Jakob. 1930. Der Tiroler Joseph Ennemoser: 1787-1854; ein Lehrer des tierischen Magnetismus und vergessener Vorkämpfer des entwicklungsgeschichtlichen Denkens in der Medizin. Jena: Fischer.

Burkot, Stanisław. 1968. Spory o powieść w polskiej krytyce literackiej XIX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Demidowicz, Tomasz. 1991-1992. ,,Carska polityka ustępstw wobec społeczeństwa Królestwa Polskiego w okresie odwilży posewastopolskiej (1856-1860/1861)”. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłdowska Lublin. Polonia. Sectio F: Historia 46-47: 229–259.

Dobieszewski, Janusz. 2019. ,,Różnorodność panteizmu”. Edukacja Filozoficzna 68 (2): 69–81. https://doi.org/10.14394/edufil.2019.0016.

Dunin-Borkowski, Stanisław. 1910. Der junge De Spinoza. Leben und Werdegang im Lichte der Weltphilosophie. Münster: Druck und Verlag der Aschendorffschen Buchhandlung.

Ennemoser, Joseph. 1824. Historisch-psychologische Untersuchungen über den Ursprung und das Wesen der menschlichen Seele überhaupt, und über die Beseelung des Kindes insbesondere. Bonn; Wyd. 2. Stuttgart 1851.

Ennemoser, Joseph. 1849. Der Geist des Menschen in der Natur oder die Psychologie in Übereinstimmung mit der Naturkunde. Stuttgart: Cotta.

Fechner, Gustav T. 1836. Das Büchlein vom Leben nach dem Tode. Dresden: C.F. Grimmersche Buchhandlung.

Fechner, Gustav T. 1851. Zend-Avesta oder über die Dinge des Himmels und des Jenseits. Vom Standpunkt der Naturbetrachtung. Leipzig: Leopold Voss.

Fechner, Gustav T. 1879. Die Tagesansicht gegenüber der Nachtansicht. Leipzig: Breitkopf und Härtel.

Gabryl, Franciszek. 1895. Nieśmiertelność duszy ludzkiej w świetle rozumu i nowoczesnej nauki. Kraków: G. Gebethnera i Spółki.

Gabryl, Franciszek. 1913. Polska filozofia religijna w wieku XIX. T. 1. Warszawa: Nakład Biblioteki Dzieł Chrześcijańskich.

Gawor, Leszek. 2019. „Gallician neomessianism”. Galicja. Studia i Materiały (5): 13–39. https://doi.org/10.15584/galisim.2019.5.2.

Gut, Przemysław. 2011. Spinoza o naturze ludzkiej. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Hartmann, Eduard. 1982. Filozofia nieświadomego. Wybór tekstów. Tłum. Barbara Markiewicz. Warszawa: IFiS PAN.

Heidelberger, Michael. 2004. Nature from Within: Gustav Theodor Fechner and His Psychophysical Worldview. Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press.

Heinrich, Władysław. 1909. Johannes Scotus Eriugena i Spinoza. Kraków: Akademia Umiejętności.

Herbich, Tomasz. 2018. Pragnienie królestwa. August Cieszkowski, Mikołaj Bierdiajew i dwa oblicza mesjanizmu. Warszawa: Teologia Polityczna.

Herbich, Tomasz. 2019. „Nowoczesność i zbawienie: Michał Rogalski, Producenci margaryny? Marian Zdziechowski i polski modernizm katolicki”. Stan Rzeczy 1 (16): 359–369. https://doi.org/10.14394/srz.16.16.

Herbich, Tomasz. 2023. Samowładztwo rozumu i czyn. Krytyka filozofii niemieckiej w światopoglądach filozoficznych Adama Mickiewicza i Władimira Erna. Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego.

Hochweldowa, Anna, i Barbara Skarga. 1980. Filozofia i myśl społeczna w latach 1865-1895. Cz. 1. Warszawa: PWN.

Jadacki, Jacek. 2015. Filozofia polska XIX i XX wieku. T. 1–2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper.

Judycki, Stanisław. 2004. Świadomość i pamięć. Uzasadnienie dualizmu antropologicznego. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.

Judycki, Stanisław. 2010. ,,Istnienie i natura duszy ludzkiej”. W: Antropologia, red. Stanisław Janeczek, 121–177. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Kamela, Małgorzata. 2007-2008. „Sulicki Edward”. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 45, red. Andrzej Romanowski, 423–425. Kraków: Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana.

Kamiński, Stanisław. 1976. „Metodologiczna problematyka poznania duszy ludzkiej”. W: Chrześcijaństwo żywych, red. Bohdan Bejze, 141–156. Warszawa: Wydawnictwo Sióstr Loretanek.

Kardec, Alan. 1863. Co to jest duchownictwo. Wyd. 3. Kraków: J. Bensdorf.

Klence, Hermann. 1876. Aleksander Humboldt. Życiorys podług Klencke’go. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Redakcyi „Bluszczu”.

Kłósak, Kazimierz. 1965. ,,Zagadnienie wyjściowej metody filozoficznego poznania duszy ludzkiej. Cz. I”. Studia Philosophiae Christianae 1 (1): 75–123.

Kłósak, Kazimierz. 1966. „«Przyrodnicza» definicja duszy ludzkiej, jej uprawnienie i granice użyteczności naukowej”. Studia Philosophiae Christianae 2 (1): 173–204.

Kłósak, Kazimierz. 1978. ,,Dusza ludzka w perspektywach filozofii przyrody i metafizyki”. Analecta Cracoviensia 10: 29–47.

Kołakowski, Leszek. 2012. Jednostka i nieskończoność. Wolność i antynomie wolności w filozofii Spinozy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Konstańczak, Stefan. 2008. ,,Nurt neomesjanistyczny w filozofii polskiej końca XIX wieku”. Słupskie Studia Filozoficzne (7): 36–38.

Konstańczak, Stefan. 2017. Polska XIX i XX wieku w filozoficznym zwierciadle. Kraków: Wydawnictwo Scriptum.

Kowalczyk, Stanisław. 1977. „Czym jest panteizm?”. Collectanea Theologica 47 (1): 65–81.

Kroński, Tadeusz. 1960. „Filozofia mesjanistyczna i katolicka w Polsce połowy XIX wieku”. W: Tadeusz Kroński. Rozważania wokół Hegla, 157–227. Warszawa: PWN.

Krystek, Jędrzej. 2020. ,,Neomesjanizm, czyli rozpacz i semantyka”. Czas Kultury (2): 149–156.

Kwiatkowski, Wincenty. 1924. De Spinozy modernistyczny naturalizm w Biblii. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha.

Levine, Michael. 1994. Pantheism. A Non-theistic Concept of Deity. London: Routledge.

Levittoux, Henryk. 1869a. Zarys filozofii Natury. Warszawa: Gebethner i Wolf.

Levittoux, Henryk. 1869b. Filozofia Natury. Warszawa: Drukarnia Gazety Polskiej.

Lewkowicz, Jakób. 1903. „Nauka Spinozy o Bogu w oświetleniu krytycznym”. Przegląd Filozoficzny 6 (3): 283–292.

Livingston, James. 1971. Modern Christian Thought. From the Enlightenment to Vatican II. New York: The Macmillan Company.

Lotze, Hermann. 1856–1864. Mikrokosmos. Ideen zur Naturgeschichte und Geschichte der Menschheit. Versuch einer Anthropologie. T. 1–3. Leipzig: Hirzel.

Lutosławski, Wincenty. 1925. Nieśmiertelność duszy. Zarys metafizyki polskiej. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo M. Arct i S-ka.

Maciejewski, Janusz. 1971. Przedburzowcy. Z problematyki przełomu między romantyzmem a pozytywizmem. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Makuch, Damian. 2018. Wokół pojęcia fantazji. Południe XIX wieku i przemiany idealizmu. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Maryniarczyk, Andrzej, red. 2011. Encyklopedia filozofii polskiej. T. 1–2. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu.

Milkov, Nikolay. 2023. Hermann Lotze’s Influence on Twentieth Century Philosophy. Berlin: Walter de Gruyter GmbH.

Miłosz, Czesław. 2010. Historia literatury polskiej. Tłum. Maria Tarnowska. Wyd. 2. Kraków: Znak.

Myślicki, Ignacy. 1927. „Znaczenie filozofii Spinozy dla naszego czasu”. W: Chronicon Spinozanum. T. 5, 111–137. Hagae: Hagae Comitis.

Nadler, Steven. 2002. Spinoza. Tłum. Władysław Jeżewski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

„Nekrologia. Edward Sulicki”. 1884. Biblioteka Warszawska 3: 159.

Palacz, Ryszard. 2024. Klasycy filozofii polskiej. Wyd. 2. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego.

Panasiuk, Ryszard. 2002. „Heglizm”. W: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. Józef Bachórz i Alina Kowalczykowa, 332–336. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Parkinson, George. 1977. „Hegel, Pantheism, and Spinoza”. Journal of the History of Ideas 38 (3): 449–459. https://doi.org/10.2307/2708674.

Pastuszka, Józef. 1933. Nieśmiertelność duszy ze stanowiska filozofii. Warszawa: b.w.

Pawlicki, Stefan. 1912. Spinoza i dzisiejszy monizm. Kraków: Towarzystwo Filozoficzne.

Péana, Charlesa du. 1880. Recherches philosophiques et physiologiques sur la nature de l’homme et de l’être vivant. Paris.

Pieróg, Stanisław. 2007. ,,Czwarty kurs prelekcji paryskich Adama Mickiewicza. Próba odczytania”. Kronos (1): 154–165.

Pleszczyński, Adolf. 1907. Dzieje Akademii Duchownej Rzymsko-Katolickiej Warszawskiej: ze źródeł urzędowych i ze wspomnień jej wychowańców zebrane. Warszawa: P. Lasakauer i S-ki.

Rodzeń, Jacek. 2016. „«Mieszkańcy gwiazd» według Karla Rahnera”. Studia Philosophiae Christianae 52 (3): 155–176. https://doi.org/10.21697/2016.52.3.13.

Rogalski, Michał. 2018. Producenci margaryny? Marian Zdziechowski i polski modernizm katolicki. Kraków: Universitas.

Rojek, Paweł. 2011. ,,Mesjanizm integralny”. Pressje (26): 20–49.

Rzewuski, Paweł. 2018. ,,Odpowiedzialność historyka filozofii”. W: Idea i światopogląd. Z badań nad historią filozofii i jej okolicami, red. Tomasz Herbich, Wawrzyniec Rymkiewicz i Andrzej Wawrzynowicz, 369–378. Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego.

Schmitz, Karl. 1995. „Der Tierische Magnetismus als Teilaspekt der Romantischen Naturphilosophie des frühen 19. Jahrhunderts im Lebenswerk des Tirolers Joseph Ennemoser”. Rozprawa naukowa. Universität Bonn.

Schrembs, Peter. 1987. „David Friedrich Strauss der „alte und der neue Glaube” in der zeitgenössischen Kritik”. Rozprawa naukowa. Universität Zürich.

Scruton, Roger. 2006. Spinoza. Tłum. Jacek Dobrowolski. Warszawa: Prószyński i S-ka.

Singer, Peter. 2024. Hegel. Tłum. Joanna Bednarek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Siwek, Paweł. 1935. „La religion sans dogmes dans la philosophie spinoziste”. Gregorianum 16 (3): 374–401.

Siwek, Paweł. 1950. Spinoza et le panthéisme religieux. Wyd. 2. Paris: Desclée de Brouver.

Skoczyński, Jan, i Jan Woleński. 2010. Historia filozofii polskiej. Kraków: Wydawnictwo WAM.

Skoczyński, Jan. 2011. ,,Myśl polska epoki modernizmu w kontekście europejskim”. W: Filozofia polska w tradycji europejskiej, red. Stanisław Pieróg, Magdalena Bieniak-Nowak, Anna Dziedzic, Andrzej Kołakowski i Piotr Ziemski, 27–30. Warszawa: Wydawnictwo Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Sobieraj, Tomasz. 2019. „Między prywatnym a publicznym. Modele powieści w polskiej krytyce literackiej lat 60. XIX wieku”. W: Literatura i kultura lat 60. XIX wieku między polityka a prywatnością. Dyslokacje, red. Urszula Kowalczuk, Damian Makuch i Dawid Osiński, 386–406. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Sommer, Andrea. 2009. „From Astronomy to transcendental Darwinism: Carl du Prel (1839-1899)”. Journal of Scientific Exploration 23 (1): 59–68.

Spruit, Leendert. 2017. ,,The Pomponazzi Affair. The Controversy over the Immortality of the Soul”. W: Routledge Companion to Sixteenth-Century Philosophy, red. Henrik Lagerlund I Benjamin Hill, 225–246. New York: Routledge.

Starzyńska-Kościuszko, Ewa. 2006. ,,Teoria jaźni Bronisława F. Trentowskiego”. Humanistyka i Przyrodoznawstwo (12): 79–90.

Stirling, James. 1865. The Secret of Hegel: Being the Hegelian System in Origin, Principle, Form and Matter. T. 2. London: Longman, Roberts & Green.

Straszewski, Maurycy. 1930. Historia filozofii w Polsce. Kraków: Wydawnictwo Księży Jezuitów.

Strauss, David F. 1872. Der Alte und der Neue Glaube. Bonn: Emil Strauss.

Struve, Henryk. 1884. O nieśmiertelności duszy; Warszawa: b.w., 1884. Dostęp 16.02.2026. https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/33608/edition/31857.

Sulicki, Edward. 1892. Zarys filozofii wiekuistej teraźniejszości i tożsamości. Rozwiązanie filozoficznej kwestii nieśmiertelności duszy. Wrocław: Druk Śląskiej Gazety Ludowej.

Sulicki, Edward. b.r. Ideały religijne. Próby filozoficznego uzasadnienia dogmatów chrześcijaństwa. Manuskrypt. Biblioteka Publiczna Miasta Stołecznego Warszawy. Dział Starych Druków i Rękopisów.

Szczucki, Lech. 1980. ,,Pomponazzi – arystotelik wątpiący”. W: Pietro Pomponazzi. O nieśmiertelności duszy, VII–LVII. Tłum. Maria Cytowska. Warszawa: PWN.

Tichy, Rafał. 2009. „Manifest neomesjanistyczny”. Czterdzieści i Cztery. Magazyn Apokaliptyczny (2): 59.

Tichy, Rafał. 2013. Ukryte oblicze. O mistyce i mesjanizmie. Poznań: Flos Carmeli.

Volkov, Angela. 2020. Artificial Intelligence: A Vengeful or Benevolent God?. Futurism. Dostęp 9.02.2026. https://vocal.media/futurism/artificial-intelligence-a-vengeful-or-benevolent-god-b72pbo0b1z.

Wagner, Michał. 2021. „Teizm ewolucyjny Henryka Levittoux w kontekście polskim i międzynarodowym”. Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio 48 (4): 53–73.

Warchoł, Jadwiga. 2014. „O kontekstach kulturowych polskich przekładów powieści Les Misérables Wiktora Hugo (publikowanych w latach 1862‑2012)”. Przekład w Kulturze 20 (4): 27–52. https://doi.org/10.12797/MOaP.20.2014.26.03.

Ward, Keith. 2006. Bóg. Przewodnik błądzących. Tłum. Jan Karłowski. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.

Wasilewska-Chmura, Magdalena. 2022. „Szwedzkie matki powieści na ziemiach polskich. Fenomen Marie Sophie Schwartz w perspektywie transkulturowej”. Studia Litteraria Universitatis Iagellonicae Cracoviensis 17 (3): 209–225. https://doi.org/10.4467/20843933ST.22.018.16170.

Wawrzynowicz, Andrzej. 2015. „Spór o polski mesjanizm. Geneza i rozwój idei”. W: Spór o mesjanizm. T. 1: Rozwój idei, red. Andrzej Wawrzynowicz, V–XX. Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego.

Weber, Thomas. 2007. „Carl du Prel (1839-1899): Explorer of Dreams, the Soul, and the Cosmos”. Studies in History and Philosophy Science 38 (3): 593–604. https://doi.org/10.1016/j.shpsa.2007.06.005.

Whittemore, Robert. 1960. „Hegel as Panentheist”. W: Studies in Hegel. Tulane Studies in Philosophy. T. 9, 134–164. Dodrecht: Springer.

Woźniak, Monika, i Tomasz Wiśniewski, red. 2019. Recepcja myśli Hegla w Europie Środkowej i Wschodniej. Warszawa: Ośrodek Badań Filozoficznych.

Zwoliński, Andrzej. 2008. „Reinkarnacja w Polsce”. W: Andrzej Zwoliński. Reinkarnacja i wędrówka dusz, 140–155. Kraków: Wydawnictwo Petrus.

Żuławski, Jerzy. 1902. Benedykt Spinoza. Człowiek i dzieło. Warszawa: Wydawnictwo „Poradnika dla czytających książki”.