Zawód medyczny felczera w Generalnym Gubernatorstwie (1939-1945). Aspekty organizacyjne i prawne

Wojciech Święch

doi:10.18290/rnp25354.4

Data publikacji : 2026-03-05

Tom 35 Nr 4 (2025)

Zawód medyczny felczera w Generalnym Gubernatorstwie (1939-1945). Aspekty organizacyjne i prawne

Wojciech Święch

https://orcid.org/0000-0002-6664-1674

DOI: https://doi.org/10.18290/rnp25354.4

Abstrakt

Głównym celem artykułu jest przedstawienie podejścia władz III Rzeczy do felczerów w Generalnym Gubernatorstwie. W artykule przedstawiono kwestie, które do tej pory nie zostały szerzej opisane w polskiej literaturze naukowej. W tekście zaprezentowano rozwiązania organizacyjno-prawne wprowadzone przez niemieckiego okupanta w Generalnym Gubernatorstwie. W celu zaprezentowania tematu sięgnięto do źródeł zgromadzonych w Archiwum Narodowym w Krakowie, a przede wszystkim treści ukazujących się w czasie II wojny światowej w dzienniku urzędowym Izby Zdrowia w Generalnym Gubernatorstwie, tj. „Zdrowiu i Życiu”. Podejście nazistów do problemu felczerów mogło być zaskakujące, biorąc pod uwagę ich opinie wyrażane m.in. w prasie gadzinowej. W artykule ukazano więc także ostateczne przesłanki postępowania Niemców wobec przedstawicieli felczerstwa.

Słowa kluczowe:

felczer, zawód leczniczy, Izba Zdrowia, Generalne Gubernatorstwo, II wojna światowa

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Zarządzenie z dnia 6 marca 1940 do Lekarzy Okręgowych jako pełnomocników Izby Zdrowia, „Zdrowie i Życie”, nr 3 z dnia 15 września 1940 r., s. 23-24.

Baranowski Włodzimierz, Administracja okupacyjna w Gen. Gubernatorstwie, Londyn 1942.

Bartoszewicz Julian, Historya Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, Warszawa 1870.

Ciećkiewicz Adam, Lekarze w Generalnym Gubernatorstwie. Rozważania o wynikach badań statystycznych, „Zdrowie i Życie”, nr 36 (104) z dnia 13 września 1942 r., s. 545-546.

Cieślik Bolesław, Język i prawo w Generalnym Gubernatorstwie na przykładzie „Dziennika rozporządzeń Generalnego Gubernatora dla okupowanych polskich obszarów”, „Orbis Linguarum” (2021), t. 55, s. 477-496.

Czocher Anna, Życie codzienne pod okupacją niemiecką, [w:] Po jednej i drugiej stronie linii Ribbentrop-Mołotow. Okupacja niemiecka i sowiecka ziem polskich w latach 1939-1941 w porównaniu, red. S. Kalbarczyk, M. Przegiętka, Warszawa 2020, t. I, s. 235-268.

Dodatkowa rejestracja lekarzy i służby sanitarnej, „Goniec Krakowski”, nr 105 z dnia 7 maja 1940 r., s. 5.

Dziobek-Romański Jacek, Organizacja administracji władz okupacyjnych na ziemiach polskich w latach 1939-1945, „Roczniki Nauk Prawnych” (2012), nr 3, s. 271-303.

Fiktus Paweł, Prawno-społeczna pozycja felczera w Polsce w latach 1945-1989, „Polska 1944/45-1989. Studia i Materiały” (2017), nr 15, s. 127-148.

Galuba Stefan, Sprawozdanie o działalności grupy zawodowej felczerów po dzień 31. 1. 1941 r., „Zdrowie i Życie”, nr 9 (26) z dnia 2 marca 1941 r., s. 70-72.

Gesundsheitskammer in Generalgouvernement. Izba Zdrowia w Generalnym Gubernatorstwie, https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_cb-002020 [dostęp 29.07.2025].

Gieroń Roman, Niemieckie prawo gospodarcze i socjalne wprowadzone w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939-1940, „Textus et Studia” (2016), t. 2, nr 4(8), s. 135-155.

Górnicki Leonard, Z problematyki podmiotów prawa cywilnego i praw podmiotowych prywatnych obywateli polskich w Generalnym Gubernatorstwie, „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” (2020), t. 42, nr 4, s. 71-117.

Grupa zawodowa felczerów, „Zdrowie i Życie”, nr 3 z dnia 15 września 1940 r., s. 22.

Izba Zdrowia – instytucją niemiecką, „Rzeczpospolita Polska”, nr 9-10 z dnia 6 sierpnia 1941 r., s. 14-15.

Kroll Werner, Droga służbowa w Izbie Zdrowia, „Zdrowie i Życie”, nr 11 z dnia 10 listopada 1940 r., s. 81-84.

Łaszewski Ryszard, Salmonowicz Stanisław, Historia ustroju Polski, Toruń 1997.

Łuczak Czesław, Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej, Poznań 1993.

Madajczyk Czesław, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. II, Warszawa 1970.

Mielnik Hubert, Nazistowski kolonializm prawny. (Nie)porządek prawny Generalnego Gubernatorstwa (1939-1945), „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” (2022), t. 44, nr 3, s. 101-132.

Milewska Marta, Pracownicy ochrony zdrowia Mazowsza Północnego w latach 1865-1915, „Rocznik Mazowiecki” (2013), t. 25, s. 111-131.

Muszyński Józef, Zawód felczera – kiedyś i dziś, „Sztuka Leczenia” (2024), t. 39, nr 2, s. 69-78.

Okólnik Nr 16 z dnia 30.XI.1940 do wszystkich Lekarzy powiatowych w Generalnym Gubernatorstwie, „Zdrowie i Życie”, nr 17 z dnia 22 grudnia 1940 r., s. 136.

Okręgowa Izba Zdrowia w Radomiu, „Dziennik Radomski”, nr 255 z dnia 31 października 1942 r., s. 3.

Opieka lekarska w G. G., „Goniec Krakowski”, nr 225 z dnia 26 września 1942 r., s. 2.

Opieka nad zdrowotnością publiczną na nowych torach. Okropne stosunki sanitarne. – Stan zdrowotności publicznej dawniej i dziś, „Dziennik Poranny”, nr 131 z dnia 4 sierpnia 1940 r., s. 4.

Ostrowicz Konstanty, Felczerzy, „Zdrowie i Życie”, nr 1 z dnia 1 września 1940 r., s. 5-6.

Pierwsze zarządzenie administracyjne do rozporządzenia o przymusowym szczepieniu ochronnym przeciwko tyfusowi brzusznemu z dnia 20 stycznia 1943 r., „Zdrowie i Życie”, nr 9 (126) z dnia 7 marca 1943 r., s. 675-677.

Rozporządzenia Generalnego Gubernatorstwa: wydanie na luźnych kartach. Wydane przez gubernatora dr. dr. Lasch. Opracowane przez Radcę Sądu Ziemiańskiego Frenken, Radom 1940, E VII 1.

Słownik języka polskiego. Tom I: A-G, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1900.

Słownik języka polskiego. Tom III: N–Ó, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1904.

Sobiczewski Bernard, Gesundheitskammer im Generalgouvernement (Izba Zdrowia w Generalnym Gubernatorstwie) [1939] 1940-1942 [po 1945]. Sygn. 251, Warszawa 2005, 2013, https://www.jhi.pl/storage/file/core_files/2020/10/28/0c2c8c656e574d967bd5f52cf291a0ca/Izba_Zdrowia_251.pdf (dostęp: 29.07.2025).

Święch Wojciech Adam, Zawód felczera w świetle przepisów obowiązujących w II Rzeczypospolitej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” (2023), t. 75, z. 2, s. 125-146.

Uruszczak Wacław, Perwersyjne funkcje niemieckiego „prawa” w Generalnym Gubernatorstwie (1939-1945), „Z Dziejów Prawa” (2019), t. 12(20), s. 681-707.

Utworzenie pośrednictwa pracy dla wszystkich zawodów leczniczych, „Dziennik Radomski”, nr 155 z dnia 7 lipca 1942 r., s. 3.

Walbaum Jost, Wojna a zawody lecznicze, „Zdrowie i Życie”, nr 10(27) z dnia 9 marca 1941 r., s. 73-74.

Wrzyszcz Andrzej, Hierarchia aktów prawnych wprowadzonych przez okupanta niemieckiego w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939-1945, „Studia Iuridica Lublinensia” (2014), nr 22, s. 695-708.

Wrzyszcz Andrzej, Nadzór Hansa Franka nad sądownictwem w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939-1945, „Miscellanea Historico-Iuridica” (2015), t. 14, z. 2, s. 375-387.

Wrzyszcz Andrzej, Ustrój i prawo w Generalnym Gubernatorstwie w poglądach prawników niemieckich na łamach czasopisma „Deutsches Recht” w czasie II wojny światowej, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio G (Ius)” (2019), t. 66, nr 1, s. 439-450.

Wrzyszcz Andrzej, Z badań nad administracją wymiaru sprawiedliwości w Generalnym Gubernatorstwie (1939-1945), „Czasopismo Prawno-Historyczne” (2003), t. 55, z. 2, s. 285-305.

Zabłotniak Ryszard, Konspiracyjne zadania szkół kosmetyki w Warszawie (1941-44), „Medycyna. Dydaktyka. Wychowanie” (1992), r. 24, nr 1-2, s. 115-119.

Zarządzenie o utworzeniu Rad Zdrowia jako podrzędnych organów Izby Zdrowia, „Zdrowie i Życie”, nr 7 z dnia 13 października 1940 r., s. 51-54.