Migracja wiedzy i praktyk greckiej filozofii do kalifatu

Karol Wilczyński

doi:10.18290/rf26741.3

Data publikacji : 2026-03-25

Tom 74 Nr 1 (2026)

Migracja wiedzy i praktyk greckiej filozofii do kalifatu

Karol Wilczyński

https://orcid.org/0000-0002-9847-2924

DOI: https://doi.org/10.18290/rf26741.3

Abstrakt

Tekst analizuje proces transferu idei i praktyk edukacyjnych greckich szkół filozoficznych do środowiska arabskojęzycznego. Opisano proces, w którym przymusowa migracja uczonych z Aten i Aleksandrii na wschód umożliwiła rozwój greckich praktyk filozoficznych w nowym kontekście kulturowym, co wpłynęło na kształtowanie się europejskiej filozofii w późnym średniowieczu. Tekst omawia znaczenie edukacji filozoficznej w antycznych szkołach w Aleksandrii i Atenach. Analizie zostały poddane te elementy greckiego nauczania filozofii, które zostały przeniesione do filozofii arabskiej, głównie za pośrednictwem szkół syriackich chrześcijan. Artykuł szczegółowo opisuje rolę ośrodków, takich jak Ḥarrān, Edessa i Nisibis, w zachowaniu i przekazywaniu wiedzy filozoficznej, która ostatecznie dotarła do kalifatu, a następnie została rozwinięta przez autorów arabskich. Pokazuje też, jak ogromna praca tłumaczy i pierwszych arabskich komentatorów pozwoliła na rozwój idei filozofii w zupełnie nowym kontekście kulturowym.

Słowa kluczowe:

praktyka filozoficzna, filozofia arabska, islam, migracja idei, edukacja filozoficzna

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Wilczyński, K. (2026). Migracja wiedzy i praktyk greckiej filozofii do kalifatu. Roczniki Filozoficzne, 74(1), 55–76. https://doi.org/10.18290/rf26741.3

Wskaźniki altmetryczne

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adamson, Peter. 2002. The Arabic Plotinus. A Philosophical Study of the „Theology of Aristotle”. London: Duckworth.

Akasoy, Anna, i Alexander Fidora, red. 2005. The Arabic Version of the Nicomachean Ethics. Tłum. na j. angielski Douglos M. Dunlop. Leiden: Brill.

Athanassiadi, Polymnia. 1993. „Persecution and Response in Late Paganism: The Evidence of Damascius”. The Journal of Hellenic Studies 113: 1–29. https://doi.org/10.2307/632395.

Becker, Adam. 2006. Fear of God and the Beginning of Wisdom: The School of Nisibis and the Development of Scholastic Culture in Late Antique Mesopotamia. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Bednarowicz, Sebastian. 2007. „Chrześcijanie Syrii i Mezopotamii w pierwszym wieku hidżry na podstawie pism Jerzego biskupa Arabów”. W: Arabowie – islam – świat, red. Marek Dziekan i Izabela Kończak, 581–590. Łódź: Ibidem.

Bertolacci, Amos. 2009. „Different Attitudes to Aristotle’s Authority in the Arabic Medieval Commentaries on the Metaphysics”. Antiquorum Philosophia (3): 145–166.

Bidawid, Raphael J. 1956. Les Lettres du Patriarch Nestorien Timothee I. Città del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana.

Blumenthal, Henry. 1986. „John Philoponus: Alexandrian Platonist?”. Hermes 114: 314–335.

Brock, Sebastian. 1979. „Aspects of Translation Technique in Antiquity”. Greek, Roman and Byzantine Studies 20 (1): 69–87.

Brock, Sebastian. 1982. „From Antagonism to Assimilation: Syriac Attitudes to Greek Learning”. W: East of Byzantium: Syria and Armenia in the Formative Period, red. Nina Garsoïan, Thomas Mathews i Robert Thompson, 17–34. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks.

Brock, Sebastian. 1983. „Towards a History of Syriac Translation Technique”. W: III Symposium Syriacum 1980. Les contacts du monde syriaque avec les autres cultures (Goslar 7–11 Septembre 1980), red. René Lavenant, 1–14. Rome: Pontificale Institutum Studiorium Orientalium.

Brock, Sebastian. 1999. „Two letters of the Patriarch Timothy from the Late Eighth Century on Translations from Greek”. Arabic Sciences and Philosophy 9 (2): 233–246. https://doi.org/10.1017/S0957423900001338.

Brock, Sebastian. 2007. „A Syriac Intermediary for the Arabic Theology of Aristotle? In Search of a Chimera”. W: The Libraries of the Neoplatonism, red. Cristina D’Ancona, 293–306. Leiden: Brill.

Bulliet, Richard W. 1979. Conversion to Islam in the Medieval Period. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Cameron, Alan. 2016. Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy. Oxford: Oxford University Press.

Clark, Elizabeth. 1992. The Origenist Controversy: The Cultural Construction of an Early Christian Debate. Princeton: Princeton University Press.

Cook, Bradley J., i Fatḥī Ḥasan Malkāwī, red. 2010. Classical Foundations of Islamic Educational Thought: A Compendium of Parallel English–Arabic Texts. Provo, UT: Brigham Young University Press.

Corbin, Henry. 2005. Historia filozofii muzułmańskiej. Tłum. Katarzyna Pachniak. Warszawa: Dialog.

D’Ancona, Cristina. 2011a. „Translations from Greek into Arabic”. W: Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy Between 500 and 1500. T. 2, red. Henrik Lagerlund, 1318–1333. Dordrecht: Springer.

D’Ancona, Cristina. 2011b. „Platonic and Neoplatonic Terminology for Being in Arabic Translation”. Studia Graeco–Arabica 1: 23–46.

Daiber, Hans. 2012. Islamic Thought in the Dialogue of Cultures. A Historical and Bibliographical Survey. Leiden: Brill.

Dod, Bernard G. 1982. „Aristoteles Latinus”. W: The Cambridge History of Later Medieval Philosophy, red. Norman Kretzmann, Anthony Kenny, Jan Pinborg i Eleonore Stump, 45–79, Cambridge: Cambridge University Press.

Dzielska, Maria. 2010. Hypatia z Aleksandrii. Wyd. 3 popr. Kraków: Universitas.

Ebied, R. Y. 1989. „The Syrian Impact on Arabic Literature”. W: Arabic Literature to the End of the Umayyad Period, red. A. F. L. Beeston, T. M. Johnstone, R. B. Serjeant i G. R. Smith, 497–501. Cambridge: Cambridge University Press.

Endreß, Gerhard. 2003. „Mathematics and philosophy in Medieval Islam”. W: The Enterprise of Science in Islam: New Perspectives, red. Abdelhamid I. Sabra i Jan P. Hogendijkss, 121–176. Cambridge, MA: MIT Press.

Endreß, Gerhard. 2006. „The Cycle of Knowledge: Intellectual Traditions and Encyclopædias of the Rational Sciences in Arabic Islamic Hellenism”. W: Organizing Knowledge. Encyclopædic Activities in the Pre–Eighteent Century Islamic World, red. Gerhard Endreß, 103–134. Brill: Leiden.

Endreß, Gerhard. 2007. „Building the Library of Arabic Philosophy. Platonism and Aristotelianism in the Sources of Al-Kindi?”. W: The Libraries of the Neoplatonists, red. Cristina D’Ancona, 319–350. Leiden: Brill.

Ess, Josef van. 1997. Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra. T. 4. Berlin: Walter de Gruyter.

Frantz, Alison. 1975. „Pagan Philosophers in Christian Athens”. W: Proceedings of the American Philosophical Society 119 (1): 29–38.

Gätje, Helmut. 1982. „Simplikios in der arabischen Überlieferung”. Der Islam 59 (1): 6–31. https://doi.org/10.1515/islm.1982.59.1.6.

Goodman, L. E. 1989. „The Greek Impact on Arabic Literature”. W: Arabic Literature to the End of the Umayyad Period, red. A. F. L. Beeston, T. M. Johnstone, R. B. Serjeant i G. R. Smith 460–482. Cambridge: Cambridge University Press.

Gutas, Dimitri. 1983. „Paul the Persian on the Classification of the Parts of Aristotle’s Philosophy: A Milestone Between Alexandria and Baġdâd”. Der Islam 60 (2): 231–267. https://doi.org/10.1515/islm.1983.60.2.231

Gutas, Dimitri. 1999. Greek Thought, Arabic Culture. London: Routledge.

Haas, Christopher. 1997. Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict. Baltimore: Hohn Hopkins University Press.

Hadot, Ilsetraut. 1969. „Die Widerlegung des Manichäismus im Epiktetkommentar des Simplikios”. Archiv der Geschichte der Philosophie 51 (1): 31–57. https://doi.org/10.1515/agph.1969.51.1.31.

Hadot, Ilsetraut. 1990. „The Life and Work of Simplicius in Greek and Arabic Sources”. W: Aristotle Transformed. The Ancient Commentators and Their Influence, red. Richard Sorabji, 275–304. Ithaca, NY: Cornell University Press.

Hadot, Pierre. 2000. Czym jest filozofia starożytna?. Tłum. Piotr Domański. Warszawa: Fundacja Aletheia.

Humphreys, Stephen R. 1991. Islamic History. A Framework for Inquiry. Princeton: Princeton University Press.

Hunter, Richard. 2014. Plato and the Traditions of Ancient Literature. Cambridge: Cambridge University Press.

King, Daniel. 2013. „Why Were the Syrians Interested in Greek Philosophy?”. W: History and Identity in the Late Antique Near East, red. Philip Wood, 61–81. Oxford: Oxford University Press.

Korespondencja między chrześcijaninem a muzułmaninem. 2005. Tłum. Janusz A. Szymańczyk. Kraków: Wydawnictwo WAM.

Krausmüller, Dirk. 2011. „Aristotelianism and the Disintegration of the Late Antique Theological Discourse”. W: Interpreting the Bible and Aristotle in Late Antiquity: The Alexandrian Commentary Tradition Between Rome and Baghdad, red. Josef Lössl i John W. Watt, 484–513. London: Ashgate.

Lameer, Joep. 1997. „From Alexandria to Baghdad: Reflections on the Genesis of a Problematic Tradition”. W: The Ancient Tradition in Christian and Islamic Hellenism, red. Gerhard Endreß i Remke Kruk, 181–191. Leiden: Research School CNWS.

Makdisi, George. 1981. The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Marmura, Michael. 1983. „The Islamic Philosophers’ Conception of Islam”. W: Islam’s Understanding of Itself, red. Richard G. Hovannisian i Speros Vryonis, 87–102. Malibu, CA: Undena Publications.

Merkle, Karl. 1921. Die Sittensprüche der Philosophen “Kitab adab Al-falasifa” von Honein Ibn Ishaq in der Überarbeitung des Muhammed Ibn ‘Ali Al-Ansari. Leipzig: Kreysing.

Paret, R. 1983. „The Qurʼān-I”. W: Arabic Literature to the End of the Umayyad Period, red. A. F. L. Beeston, T. M. Johnstone, R. B. Serjeant i G. R. Smith, 186–227. Cambridge: Cambridge University Press.

Peters, Francis E. 1968. Aristotle and the Arabs: The Aristotelian Tradition in Islam. New York: New York University Press.

Pingree, David. 2002. „The Ṣābians of Ḥarrān and the Classical Tradition”. International Journal of the Classical Tradition 9 (1): 8–35.

Rashed, Roshid. 1989. „Problems of the Transmission of Greek Scientific Thought into Arabic: Examples from Mathematics and Optics”. History of Science 27 (2): 199–209. https://doi.org/10.1177/00732753890270020.

Rist, Jim. 1965. „Hypatia”. Phoenix 19 (3): 215–225. https://doi.org/10.2307/1086284.

Rosenthal, Franz. 2007. Knowledge Triumphant. The Concept of Knowledge in Medieval Islam. Leiden: Brill.

Rubenson, Samuel. 2000. „Philosophy and Simplicity: The Problem of Classical Education in Early Christian Biography”. W: Greek Biography and Panegyric in Late Antiquity, red. Tomas Hägg i Philip Rousseau, 110–139. Berkeley, CA: University of California Press.

Ruffini, Giovanni. 2004. „Late Antique Pagan Networks from Athens to the Thebaid”. W: Ancient Alexandria Between Egypt and Greece, red. William Harris i Giovanni Ruffini, 241–257. Leiden: Brill.

Sabra, Abdelhamid I. 1987. „The Appropriation and Subsequent Naturalization of Greek Science in Medieval Islam: A Preliminary Statement”. History of Science 25 (3): 223–243. https://doi.org/10.1177/007327538702500301.

Stroumsa, Sarah. 2003. „Philosopher–King or Philosopher–Courtier? Theory and Reality in the Falāsifa’s Place in Islamic Society”. W: Identidades Marginales, red. Cristina de la Puente, 433–459. Madrid: CSIC Press.

Tannous, Jack. 2008. „Between Christology and Kalam? The Life and Letters of George, Bishop of the Arab Tribes”. W: Malphono w–Rabo d–Malphone. Studies in Honor of Sebastian P. Brock, red. George A. Kiraz, 643–688. Piscataway, NJ: Georgias Press.

Tarrant, Harold. 1997. „Olympiodorus and the Surrender of Paganism”. Byzantinische Forschungen 24: 181–192.

Treiger, Alexander. 2016. „Palestinian Origenism and the Early History of the Maronites: In Search of the Origins of the Arabic Theology of Aristotle”. W: Ideas in Motion in Baghdad and Beyond. Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries, red. Damien Janos, 44–80. Leiden: Brill.

Verbeke, Gerard. 1982. „Some Later Neoplatonic Views on Divine Creation and the Eternity of the World”. W: Neoplatonism and Christian Thought, red. Dominic O’Meara, 45–53. Albany: State University of New York Press.

Vinzent, Markus. 2000. „«Oxbridge» in der ausgehenden Spätantike oder: Ein Vergleich der Schulen von Athen und Alexandrien”. Zeitschrift für Antikes Christentum 4: 49–82. https://doi.org/10.1515/zach.2000.4.1.49.

Wakelnig, Elvira. 2015. „Greek Sages on the Tawḥīd Ancient Philosophy in Accord with the Islamic Doctrine of the Oneness of God”. Studia Graeco–Arabica 5: 205–245.

Watt, John. 2011. „From Sergius to Mattā: Aristotle and Pseudo–Dionysius in the Syriac Tradition”. W: Interpreting the Bible and Aristotle in Late Antiquity: The Alexandrian Commentary Tradition Between Rome and Baghdad, red. Josef Lössl i John Watt, 239–257. Ashgate: Routledge.

Watts, Edward. 2004a. „Student Travel to Intellectual Centers: What Was the Attraction?”. W: Travel, Communication and Geography in Late Antiquity, red. Linda Ellis i Frank Kidner, 11–21. London: Routledge.

Watts, Edward. 2004b. „Justinian, Malalas, and the End of Athenian Philosophical Teaching in A.D. 529”. Journal of Roman Studies 94: 168–182. https://doi.org/10.2307/4135014.

Watts, Edward. 2005. „Where to Live the Philosophical Life in the Sixth Century? Damascius, Simplicius, and the Return from Persia”. Greek, Roman, and Byzantine Studies 45 (3): 369–385.

Watts, Edward. 2006. „The Murder of Hypatia: Acceptable or Unacceptable Violence”. W: Violence in Late Antiquity: Perceptions and Practices, red. Harold A. Drake, 333–342. London: Routledge.

Watts, Edward J. 2008. City and School in Late Antique Athens and Alexandria. Los Angeles: University of California Press.

Wilczyński, Karol. 2018. „Filozofia jako ćwiczenie duchowe w dziełach wczesnych myślicieli arabskich”. Praca doktorska, Uniwersytet Jagielloński.

Wilczyński, Karol. 2022. „Filozofia arabska i jej wpływ na kształtowanie się woluntaryzmu w XIII–wiecznej filozofii łacińskiej”. W: Historia rozwoju pojęcia woli od starożytności do XIII wieku, red. Jan Kiełbasa, 171–176. Kraków: Nomos.