Rozumowanie per analogiam w prawie precedensowym: dwa ujęcia analogii

Maciej Koszowski

Abstrakt


Oprócz zwięzłego przedstawienia modelu precedensu z reguł w artykule zostały opisane dwa podstawowe ujęcia (modele, koncepcje) rozumowania per analogiam w prawie precedensowym. Pierwsze z nich zostało nazwane faktualnym, a drugie racjonalnym. Terminologia ta jest podyktowana tym, że w ramach modelu faktualnego do ustalenia istotnego podobieństwa między porównywanymi stanami faktycznymi dochodzi za pośrednictwem, nie do końca dostępnej dla ludzkiego poznania, intuicji tudzież emocji albo rezultatu, jaki – z jakichś innych przyczyn – pożądany jest w danym przypadku. Natomiast zgodnie z założeniami modelu racjonalnego podobieństwo to jest stwierdzane poprzez odwołanie się do pojęcia „precedensowych racji” oraz „faktów sprawczych” sprawy precedensowej i odpowiedników tych faktów w sprawie, której skutki prawne chcemy poprzez sięgnięcie do rozumowania z analogii dopiero określić. W efekcie sposób stawiania ostatecznych konkluzji jest w tym ujęciu prawniczej analogii bardziej przejrzysty i przewidywalny. Drugie natomiast, faktualne ujęcie takiej analogii, poza tym, że pozostaje bardziej tajemnicze („mistyczne”), zdaje się w większym stopniu umożliwiać sędziom wydawanie sprawiedliwych, w ich mniemaniu lub w mniemaniu społeczeństwa, rozstrzygnięć, zwłaszcza gdy ten, kto stawia wnioski per analogiam, jest osobą odznaczającą się dużą wiedzą prawniczą i doświadczeniem życiowym. Oprócz modelu faktualnego i racjonalnego w artykule została przedstawiona również koncepcja, która sprowadza rozumowanie z analogii do proporcji (A:B jest jak C:D), oraz takie ujęcie wnioskowania a simile, w którym o wystąpieniu istotnego podobieństwa przesądza nie podobieństwo między faktami porównywanych spraw, lecz sama możliwość objęcia tych faktów jakaś ogólną zasadą (regułą).


Słowa kluczowe


analogia; per analogiam; rozumowanie; wnioskowanie; z podobieństwa; argumentum; a simili; model; teoria; ujęcie; precedens; sądowy; precedensowe; stosowanie; prawo; intuicja; racjonalny; zasada; reguła; proporcja

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Aldisert Ruggero J.: Logic for Lawyers. A Guide to Clear Legal Thinking, wyd. 3, South Bend 1997.

Alexander Larry: Precedent, [w:] A Companion to Philosophy of Law and Legal Theory, red. Dennis Patterson, Malden 1996, s. 503-513

Alexander Larry, Sherwin Emily: Demystifying Legal Reasoning, Cambridge 2008.

Alexy Robert: A Theory of Legal Argumentation. The Theory of Rational Discourse as Theory of Legal Justification, tłum. Ruth Adler i D. Neil MacCormick, Oxford 1989.

Bańkowski Zenon: Analogical Reasoning and Legal Institutions, [w:] Legal Knowledge and Analogy. Fragments of Legal Epistemology, Hermeneutics and Linguistics, red. Patrick Nerhot, Dordrecht 1991, s. 198-216.

Bańkowski Zenon, MacCormick D. Neil, Marshall Geoffrey: Precedent in the United Kingdom, [w:] Interpreting Precedents. A Comparative Study, red. D. Neil MacCormick i Robert S. Summers, Aldershot 1997, s. 315-354.

Bańkowski Zenon, MacCormick D. Neil, Morawski Lech, Ruiz Miguel Alfonso: Rationales for Precedent, [w:] Interpreting Precedents. A Comparative Study, red. D. Neil MacCormick, Robert S. Summers, Aldershot 1997, s. 481-501.

Biegański Władysław: Wnioskowanie z analogii, Lwów 1909.

Bradley Raymond Trevor: Resolving the Enigma of Nonlocal Intuition: A Quantum-Holographic Approach, [w:] Handbook of Intuition Research, red. Marta Sinclair, Cheltenham 2011, s. 197-213.

Braman Eileen: Law, Politics & Perception. How Policy Preferences Influence Legal Reasoning, Charlottesville 2009.

Brewer Scott: Exemplary Reasoning: Semantics, Pragmatics, and the Rational Force of Legal Argument by Analogy, „Harvard Law Review” 109 (1995-1996), s. 923-1028.

Broekman Jan M.: Analogy in the Law, [w:] Legal Knowledge and Analogy. Fragments of Legal Epistemology, Hermeneutics and Linguistics, red. Patrick Nerhot, Dordrecht 1991, s. 217-243.

Burton Steven J.: An Introduction to Law and Legal Reasoning, wyd. 3, Austin 2007.

Calleros Charles R.: Legal Method and Writing, wyd. 5, New York 2006.

Chamberlain Daniel Henry: The doctrine of stare decisis: its reasons and its extent, New York 1885.

Christie George C., Law, Norms & Authority, London 1982.

Cross Rupert: Precedent in English Law, Oxford 1968.

Duxbury Neil: The Nature and Authority of Precedent, Cambridge 2008.

Dworkin Ronald: Taking Rights Seriously, Cambridge 1978.

Eng Svein: Analysis of Dis/Agreement – with Particular Reference to Law and Legal Theory, Dordrecht 2003.

Eng Svein, The Doctrine of Precedent in English and Norwegian Law – Some Common and Specific Features, Scandinavian Studies in Law, t. 39, Stockholm 2000, s. 275-323.

Epstein Seymour: Integration of the Cognitive and the Psychodynamic Unconscious, „American Psychologist” 49 (1994), s. 709-724.

Fried Charles: Observation: The Artificial Reason of the Law or: What Lawyers Know, „Texas Law Review” 60 (1981-1982), s. 35-58.

Gladwell Malcolm: Blink: The Power of Thinking without Thinking, London 2005.

Handbook of Intuition Research, red. Marta Sinclair, Cheltenham 2011.

Golding Martin P.: Legal Reasoning, wyd. 2, Toronto 2001.

Goodhart Arthur L.: Determining the Ratio Decidendi of a Case, „Yale Law Journal” 40 (1930), No. 2, s. 161-183.

Hage Jaap: Studies in Legal Logic, Law and Philosophy Library t. 70, Dordrecht 2005.

Hanson Sharon: Legal Method & Reasoning, wyd. 2, London 2003.

Hart Herbert Lionel Adolphus: The Concept of Law, wyd. 2, Oxford 1994.

Heuristics and Biases: The Psychology of Intuitive Judgment, red. Thomas Gilovich, Dale W. Griffin i Daniel Kahneman, Cambridge 2002.

Holland James, Webb Julian: Learning Legal Rules, wyd. 7, Oxford 2010.

Holyoak Keith J., Thagard Paul: Mental Leaps. Analogy in Creative Thought, Cambridge 1996.

Huhn Wilson: The Five Types of Legal Argument, wyd. 2, Durham 2008.

Hutcheson Joseph C.: The Judgment Intuitive: The Function of the “Hunch” in Judicial Decision, „South Texas Law Review” 39 (1998), s. 889-903.

Intuition in Judgment and Decision Making, red. Henning Plessner, Cornelia Betsch i Tilmann Betsch, New York 2008.

Koszowski Maciej: Anglosaska doktryna precedensu. Porównanie z polską praktyką orzeczniczą, Warszawa 2009.

Koszowski Maciej: Bezpieczeństwo a pewność prawa: dwie metody stosowania prawa w ramach Unii Europejskiej, [w:] Kategoria bezpieczeństwa w prawnym wymiarze Unii Europejskiej, red. Stefan Marek Grochalski, Dąbrowa Górnicza 2013, s. 113-134.

Koszowski Maciej: O lukach w prawie rzadko spotykanych słów kilka, „Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej” 2013, nr 1, s. 109-122

Kotarbiński Tadeusz: Elementy teorii poznania logiki formalnej i metodologii nauk, Warszawa 1986.

Lamond Grant: Precedent and Analogy in Legal Reasoning, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2006, http://plato.stanford.edu/entries/legal-reas-prec/

Leszczyński Leszek: Zagadnienia teorii stosowania prawa. Doktryna i tezy orzecznictwa, Kraków 2004.

Levi Edward H.: An Introduction to Legal Reasoning, Chicago 1949.

Lewellyn Karl Nickerson: The Bramble Bush. The Classic Lectures on the Law and Law School. With a New Introduction and Notes by Steve Sheppard, New York 2008.

MacCormick D. Neil: Legal Reasoning and Legal Theory, Oxford 1978.

MacCormick D. Neil: Rhetoric and the Rule of Law: A Theory of Legal Reasoning, Oxford 2005.

MacCormick D. Neil, Summers Robert S.: Further General Reflections and Conclusions, [w:] Interpreting Precedents. A Comparative Study, red. D. Neil MacCormick i Robert S. Summers, Aldershot 1997, s. 531-550.

Maris Cornelis Willem: Milking the Meter – On Analogy, Universalizability and World Views, [w:] Legal Knowledge and Analogy. Fragments of Legal Epistemology, Hermeneutics and Linguistics, red. Patrick Nerhot, Dordrecht 1991, s. 71-106.

Marshall Geoffrey: What is Binding in a Precedent, [w:] Interpreting Precedents. A Comparative Study, red. D. Neil MacCormick i Robert S. Summers, Aldershot 1997, s. 503-517.

Morawski Lech: Zasady wykładni prawa, Toruń 2006.

Morawski Lech, Zirk-Sadowski Marek: Precedent in Poland, [w:] Interpreting Precedents. A Comparative Study, red. D. Neil MacCormick i Robert S. Summers, Aldershot 1997, s. 219-258.

Murray Michael D., DeSanctis Christy Hallam: Legal Reasoning and Writing, New York 2005.

Nerhot Patrick: Legal Knowledge and Meaning (The Example of Legal Analogy), [w:] Legal Knowledge and Analogy. Fragments of Legal Epistemology, Hermeneutics and Linguistics, red. Patrick Nerhot, Dordrecht 1991, s. 183-197.

Nowacki Józef: Analogia legis, Warszawa 1966.

Nowacki Józef, Tobor Zygmunt: Wstęp do prawoznawstwa, wyd. 3, Kraków 2007.

Opałek Kazimierz, Wróblewski Jerzy: Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969.

Peczenik Aleksander: On Law and Reason, wyd. 2, Springer 2008.

Perelman Chaïm, Olbrechts-Tyteca Lucie: The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation, tłum. John Wilkinson i Purcell Weaver, Notre Dame 1969.

Perelman Chaïm: Imperium retoryki. Retoryka i argumentacja, tłum. Mieczysław Chomicz, Warszawa 2004.

Perelman Chaïm: Logika prawnicza. Nowa Retoryka, tłum. Tomasz Pajor, Warszawa 1984.

Posner Richard A.: How Judges Think, Cambridge 2008.

Radin Dean: Intution and the Noetic, [w:] Handbook of Intuition Research, red. Marta Sinclair, Cheltenham 2011, s. 183-196.

Raz Joseph: The Authority of Law: Essays on Law and Morality, Oxford 1979.

Schauer Frederick: Playing by the Rules. A Philosophical Examination of Rule-Based Decision-Making in Law and in Life, Oxford 1991.

Schauer Frederick, Thinking Like a Lawyer. A New Introduction to Legal Reasoning, Cambridge 2009.

Sinclair Marta: An Integrated Framework of Intuition, [w:] Handbook of Intuition Research, red. Marta Sinclair, Cheltenham 2011, s. 3-16.

Sloman Steven A.: Two Systems of Reasoning, [w:] Heuristics and Biases. The Psychology of Intuitive Judgment, red. Thomas Gilovich, Dale W. Griffin i Daniel Kahneman, Cambridge 2002, s. 379-396.

Smoktunowicz Eugeniusz: Analogia w prawie administracyjnym, Warszawa 1970.

Spellman Barbara A.: Reflections of a Recovering Lawyer: How Becoming a Cognitive Psychologist – and (in Particular) Studying Analogical and Casual Reasoning – Changed my Views about the Field of Psychology and Law, „Chicago-Kent Law Review” 79 (2004), s. 1187-1214.

Summers Robert S.: Precedent in the United States (New York State), [w:] Interpreting Precedents. A Comparative Study, red. D. Neil MacCormick i Robert S. Summers, Aldershot 1997, s. 355-606.

Sunstein Cass Robert: Legal Reasoning and Political Conflict, New York 1996.

Tomasino Dana Elisa: The Heart in Intuition: Tools for Cultivating Intuitive Intelligence, [w:] Handbook of Intuition Research, red. Marta Sinclair, Cheltenham 2011, s. 247-260.

Tryggvadóttir Rán, Ingadóttir Thordis, Researching Icelandic Law, zaktualizowane przez Erna Mathiesen, 2010, http://nyulawglobal.org/globalex/Iceland1.htm

White Jefferson: Analogical reasoning, [w:] A Companion to Philosophy of Law and Legal Theory, red. Patterson Dennis, Malden 1996, s. 583-590.

Wróblewski Jerzy: Sądowe stosowanie prawa, wyd. 2, Warszawa 1988.

Wróblewski Jerzy, The Judicial Application of Law, red. Zenon Bańkowski i D. Neil MacCormick, Dordrecht 1992.




DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rnp.2015.25.1-1

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Roczniki Nauk Prawnych · ISSN 1507-7896 | eISSN 2544-5227

© Towarzystwo Naukowe KUL & Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II – Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji


Artykuły w czasopiśmie dostępne są na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe (CC BY-NC-ND 4.0)