Uniqueness of Man in Nature and Some Examples of Its Questioning

Marek Słomka

Abstrakt


Wyjątkowość człowieka w świecie i próby jej podważenia

Podkreślając cechy charakterystyczne dla kultury i świadomości człowieka, zwykle wylicza się: refleksję metafizyczną, zdolność samoświadomości, etyczną wrażliwość sumienia, doświadczenie estetyczne i doświadczenie religijne. Za pomocą nierównoważnych sformułowań akcentuje się rolę nauk nowożytnych w rozwoju człowieka czy podkreśla wagę altruizmu w ludzkich zachowaniach, które przez „bycie dla innych” transcendują biologiczne prawo walki o byt i ukazują bogatą rzeczywistość kultury upoważniającą do wypowiedzi o wyróżnionej roli człowieka w przyrodzie. Z drugiej strony człowiek pozostaje nadal elementem przyrody, podporządkowanym przez swą cielesność jej prawom fizycznym i biologicznym. Uwzględnienie tego faktu nie pozwala mówić o absolutnej transcendencji człowieka wobec przyrody, lecz tylko o względnej. W tej ostatniej istotna jest zarówno biologiczna więź człowieka z resztą przyrody, jak i kulturowe otwarcie na wartości ponadprzyrodnicze.

Stwierdzenie współistnienia ciągłości fizycznej z nieciągłością ontologiczną w ewolucyjnym tłumaczeniu przyrody nie budzi dziś większych oporów. Tezy ontologicznej nie sposób uzasadnić definitywnie, gdyż rozumowanie redukcyjne prowadzi jedynie do probabilistycznych tłumaczeń. Nowych zwolenników będzie mogła zyskiwać także i teza przeciwstawna. Jej sympatykami będą zarówno te środowiska, które nie uznają różnicy między ontologiczną a naukową wersją ewolucjonizmu, jak i te, które dopuszczają możliwość przyszłego wypracowania nowej wersji monizmu, w której bezprzedmiotowe okaże się dotychczasowe przeciwstawienie między materializmem a spirytualizmem.

Niezależnie od wyżej wymienionych szczegółów toczącej się debaty podkreślanie wyróżnionej roli człowieka w przyrodzie ciągle znajduje krytyków w kręgach wielu nurtów zależnie od przyjmowanych przez nich założeń metodologicznych czy deklaracji ontologicznych. Podstawową trudność tych tłumaczeń stanowi jednak brak adekwatnego do współczesnych danych wyjaśnienia tych cech psychizmu ludzkiego, w których wyraża się względna autonomia treści psychiki ludzkiej w stosunku do determinant biologicznych.


Słowa kluczowe


człowiek; przyroda; kultura; altruizm

Pełny tekst:

PDF (English)

Bibliografia


Barash, David P. Sociobiology and Behavior. New York: Elsevier, 1977.

Chmurzyński, Jerzy Andrzej. “Prawda i fałsz z perspektywy biologicznej” (Materiały z konferencji Tradycyjne i współczesne systemy wartości. Przeciwieństwo drugie: ‘Prawda i Fałsz’ (Staszów 8-10.XII.2000)). The Peculiarity of Man 6 (2001): 403–404.

Darowski, Roman. Filozofia człowieka (Zarys problematyki. Antologia tekstów). Kraków: Wydawnictwo WAM, 2002.

Dobzhansky, Theodosius. “Evolution of Mankind.” In Evolution, edited by Th. Dobzhansky, F.J. Ayala, G. Stebbins, and J. Valentine. San Francisco: W.H. Freeman & Company, 1977).

Heller, Michał, and Józef Życiński. Dylematy ewolucji. Tarnów: Biblos, 1996.

Hoffman, Antoni “Socjobiologiczne uzurpacje,” Znak 32 (1980), 10 (316): 1303–1316.

Jongen, Marc. “Der Mensch ist sein eigenes Experiment. Nach dem Humanismus: Einige Thesen, mit denen der Nationale Ethikrat für Gentechnologie Frieden schließen sollte.” Die Zeit nr 33 (9.08.2001): 31.

Kniffin, Kevin M., and David Sloan Wilson. “Altruism from an Evolutionary Perspective.” In Research on Altruism & Love: An Annotated Bibliography of Major Studies in Psychology, Sociology, Evolutionary Biology, and Theology, edited by Stephen G. Post, Byron Johnson, Jeffrey P. Schloss, Michael E. McCullough, 117–136. Philadelphia, London: Templeton Foundation Press, 2003.

Kunicki-Goldfinger, Władysław. Znikąd donikąd. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1993.

Leach, Edmund R. “Biology and Social Science: Wedding or Rape?” Nature 291 (1981): 267–268.

Lumsden, Charles J., and Edward O. Wilson, Genes, Mind, and Culture: The Coevolutionary Process. Cambridge: Harvard University Press, 1981.

Lumsden, Charles J., and Ann C. Gushurst. “Gene-Culture Coevolution: Humankind in the Making.” In Sociobiology and Epistemology, edited by James H. Fetzer, 3–28. Dordrecht: Reidel, 1985.

Popper, Karl R. Objective Knowledge: An Evolutionary Approach. Oxford: Oxford University Press, 1972.

Ruse, Michel. Taking Darwin Seriously. A Naturalistic Approach to Philosophy. Oxford: Blackwell, 1986.

Ruse, Michel. Can a Darwinian be a Christian? The Relationship between Science and Religion. Cambridge: Cambridge University Press, 2001.

Scola, Angelo. “Człowiek: zanikający podmiot czy nowe centrum?” Społeczeństwo 13 (2003), 2(54): 175–194.

Scott, John Paul. The Evolution of Social Systems. London: Harwood Academic Publishers, 1989.

Singer, Peter. Practical Ethics. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.

Singer, Peter. Ripensare la vita. La vecchia morale non serve più, trans. S. Rini. Milano: Il Saggiatore, 1996.

Singer, Peter. “All Animals are Equal.” In Unsanctifying Human Life: Essays on Ethics, edited by Helga Kuhse, 80–94. Oxford: Blackwell, 2002.

Szacka, Barbara. “Słowo wstępne.” In Edward O. Wilson. O naturze ludzkiej, trans. Barbara Szacka. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988.

Trivers, Robert L. “The Evolution of Reciprocal Altruism.” Quarterly Review of Biology 46 (1971): 35–57.

Viola, Francesco. Dalla natura ai diritti. I luoghi dell’etica contemporanea. Roma, Bari: Laterza, 1997.

William Wildes, Kevin. Moral Acquaintances: Methodology in Bioethics. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 2000.

Wilson, Edward O. The Insect Societies. Cambridge: Harvard University Press, 1971.

Wilson, Edward O. Sociobiology: The New Synthesis. Cambridge: Harvard University Press, 1975.

Wilson, Edward O. “Introduction: What is Sociobiology?” In Sociobiology and Human Nature: An Interdisciplinary Critique and Defense, edited by Michael S. Gregory, Anita Silvers, and Diane Sutch, 1–12. San Francisco: Jossey-Bass, 1978.

Wilson, Edward O. On Human Nature. Cambridge: Harvard University Press, 1978.

Wilson, Edward O., and Charles J. Lumsden. Promethean Fire: Reflections on the Origin of Mind. Cambridge: Harvard University Press, 1983.

Wójcik, Bogusław. “Bioetyka praktyczna Petera Singera.” In System bioetyki, edited by Tadeusz Biesaga, 71–92. Kraków: Wydawnictwo Naukowe PAT, 2003.

Życiński, Józef. Bóg i ewolucja. Podstawowe zagadnienia ewolucjonizmu chrześcijańskiego. Lublin: TN KUL, 2002.

Życiński, Józef “L’evoluzionismo secondo il pensiero di Giovanni Paolo II,” Euntes Docete 56 (2003), 1: 64.




DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rf.2016.64.3-2

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Roczniki Filozoficzne · ISSN 0035-7685| eISSN 2450-002X

© Towarzystwo Naukowe KUL & Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II – Wydział Filozofii


Artykuły w czasopiśmie dostępne są na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe (CC BY-NC-ND 4.0)