„Równoczesność” a „teraźniejszość” – fizyka i metafizyka czasu

Artur Przechowski

Abstrakt


Jednym z głównych problemów filozofii czasu jest określenie statusu teraźniejszości. Zagadnienie teraz pojawia się explicite choćby w dyskusji prezentyzm-eternalizm czy w pytaniu o możliwość uzgodnienia idei obiektywnego upływu czasu z rozumieniem czasu we współczesnej nauce. Filozofia nauki ujawnia zaś – wcześniej nie dostrzegany – problem zdefiniowania równoczesności.

Dyskusje na temat obiektywności lub realności upływu czasu nie są domeną filozofii ostatniego stulecia ani też pokłosiem odkryć fizyki XX wieku. To właśnie jednak na gruncie fizyki nastąpiło spektakularne zderzenie intuicyjnego rozumienia czasu, w tym tak oczywistych – zdawałoby się – idei, jak równoczesność czy współistnienie, z filozoficznymi implikacjami teorii naukowej. Rozbieżność intuicji temporalnych z czasem relatywistycznym analizowali pod kątem konsekwencji metafizycznych Gödel, Rietdijk i Putnam. Próby uzgodnienia klasycznych kategorii tensalnych z pojęciami STW, podejmowane m.in. przez Sklara, wskazują na konieczność wyeksplikowania odmiennych założeń ontologicznych obu schematów pojęciowych oraz potrzebę oddzielenia metafizyki od epistemologii. Radykalną propozycję wyeliminowania konfliktu między intuicją upływu czasu i relatywistycznym obrazem czasu wysunął Prior, który przypisał fundamentalną rolę potocznym kategoriom temporalnym (A-teoria), pojęcia relatywistyczne zaś uznał za czysto konwencjonalne i wtórne. Pogląd taki jawnie przeczyłby jednak ontologicznym założeniom STW, sformułowanym przez samego Einsteina.

Niniejszy artykuł ma na celu wyeksplikowanie wspomnianych trudności w oparciu o fundamentalne założenia i własności klasycznej oraz relatywistycznej koncepcji czasu.


Słowa kluczowe


filozofia czasu; filozofia fizyki; A-teoria; B-teoria; Szczególna Teoria Względności (STW)

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Andersen H., Grush R.: A Brief History of Time-Consciousness: Historical Precursors to James and Husserl (preprint), http://mind.ucsd.edu/papers/bhtc/Andersen&Grush.pdf (dostęp 12.10.2014).

Butryn S. (red.): Albert Einstein. Pisma filozoficzne, Warszawa: De Agostini Polska – Ediciones Altaya Polska 2001.

Einstein A.: Istota teorii względności, Warszawa: PWN 1962.

Einstein A.: O elektrodynamice ciał w ruchu, [w:] tenże, 5 prac, które zmieniły oblicze fizyki, tł. P. Amsterdamski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 1998.

Gołosz J.: Upływ czasu i ontologia, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2011.

Gödel K.: A Remark about the Relationship between Relativity Theory and Idelistic Philosophy, [w:] P.A. Shilpp (red.), Albert Einstein: Philosopher-Scientist, vol. 2, Open Court, La Salle 1949, s. 557-562, http://283403168925209589.weebly.com/uploads /9/3/3/0/ 9330952/ godel1949.pdf (dostęp: 12.10.2014).

Heller M.: Wieczność. Czas. Kosmos, Kraków: Wydawnictwo ZNAK 1995.

Laplace P.S.: Essai philosophique sur les probabilités, Paris: Bachelier 1814.

Leibniz G.W.: Wyznanie wiary filozofa, Rozprawa metafizyczna, Monadologia, Zasady natury i łaski oraz inne pisma filozoficzne, tł. S. Cichowicz, Warszawa: PWN 1969.

Newton I.: Matematyczne zasady filozofii przyrody, tł. J. Wawrzycki, Kraków–Rzeszów: Copernicus Center – Konsorcjum Akademickie 2011.

Pabjan T.: O konwencjonalnym charakterze pojęcia jednoczesności w Szczególnej Teorii Względności, „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce” 37 (2005).

Putnam H.: Time and Physical Geometry, „The Journal of Philosophy” 64 (1967), no. 8 (Apr. 27, 1967), s. 240-247, http://www.philoscience.unibe.ch/documents/kursarchiv/SS04/Putnam JPhil.pdf (dostęp 12.10.2014).

Savitt S.: Chronogeometrical Determinism and the Local Present (preprint), http://philsci-archive.pitt.edu/id/eprint/8481 (dostęp 12.10.2014).

Savitt S.: Being and Becoming in Modern Physics, http://plato.stanford.edu/entries/spacetime-bebecome/ (dostęp 12.10.2014).

Tempczyk M.: Czas we współczesnej fizyce, „Ethos” 2012, nr 3 (99), s. 231-244.

Tkaczyk M.: Logika czasu empirycznego. Funktor realizacji czasowej w językach teorii fizykalnych, Lublin 2009.

Wróblewski A. K.: Historia fizyki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2009.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Roczniki Filozoficzne · ISSN 0035-7685| eISSN 2450-002X

© Towarzystwo Naukowe KUL & Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II – Wydział Filozofii


Artykuły w czasopiśmie dostępne są na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe (CC BY-NC-ND 4.0)